Philosophia Reformata

Close

Two problems in Scheler’s thought are (1) his reason/feeling dualism, which artificially limits his classification of values, undermining the coherence of experience and its rational intelligibility; and (2) his restriction of moral value to a by-product of realizing non-moral values, which leads him to misidentify the value attaching to personal agency exclusively with moral value. To resolve these problems, I enlist Herman Dooyeweerd’s analysis of experiential aspects, analogical concepts, and subject-object relations, which illumine both Scheler’s insights and his oversights.

Close

Our consumption and production patterns lead to an increasing pressure on the environment. These patterns are not just accidental, but are rooted in worldviews, including ideas what constitutes quality of life and how mankind should relate to nature. This article presents the results of a study on the worldview, values and behavioral patterns of four religious communities: Amish, Hutterites, Franciscan and Benedictine communities, in order to investigate whether and in what way their values and principles may lead to an impact on the environment and a structure that helps to maintain their quality of life.
These communities appear to base their choices not so much on environmental values, but on values such as community, stability, moderation, humility or modesty, the rhythm of life, and reflection. In many cases, these values lead to behavioral choices with a relatively low environmental impact, while they also contribute to their preferred quality of life. In order to enhance sustainability and quality of life in Western society, we may be challenged by three principles: focus on quality instead of quantity, community building, and a process of reflective change. This study about four religious communities has brought to light values that might still connect to ideas about quality of life rooted in broader Western society, and may stimulate a reflective change towards a sustainable development with a lower impact on the environment.

Close

The theory of normative practices has proven to be helpful in eliciting the normative dimension of social practices. In this article we apply the theory to military practice. Since current military missions are Network Enabled Operations, which mandate a strong focus on cooperation with other military and non-military partners, an additional framework is needed to understand actual problems in such missions. We have extended the theory of normative practices with interrelations (enkaptic, part-whole, and juxtapositional). Two cases from missions in Afghanistan have been analyzed to show the usefulness of the theory of normative practices and its extension with interrelations.

Close

In reformational philosophy engagement with Søren Kierkegaard never really did get off to a good start. The present contribution is meant to reintroduce Kierkegaard in reformational philosophical discussions by focusing on the question of truth. How does the thinker as thinker relate to truth and what is the role of the I-self relationship in the search for truth? As working hypothesis it is stated that Kierkegaard’s many subtle analyses of the I-self relation can enrich reformational philosophical thinking about truth, by raising awareness for the intricate intertwinement between the object (the ‘what’) and the attitude (the ‘how’) of thinking.
First, the thesis of indirect communication in the work of some of Kierkegaard’s pseudonymous authors will be investigated, including the question how this thesis affects the search for truth. Second, this thesis is compared with central concepts in reformational thinking, such as the heart, directedness at the Origin, and selfknowledge. Third, a brief review will be given of Climacus’ famous thesis that truth is subjectivity. After this review, the focus finally again shifts toward reformational philosophy, especially the way it has dealt with the religious dynamic in theoretical thought.
It is concluded that there are differences in style, emphasis and conceptual ‘framing’ between Kierkegaard and Dooyeweerd, but that there are also many similar concerns and philosophical intuitions, more even than have been acknowledged so far in the literature. Kierkegaardian thinking is helpful in raising awareness of the tensions, ambiguities, and brokenness of our existence, even in the search for truth.

Close

Close

Close

Close

This article responds to a debate in analytic philosophy between realist and antirealist conceptions of truth, as formulated by Alvin Plantinga. Whereas Plantinga recommends a return to Aquinas, I argue for a new understanding of propositional truth that grows out of Jürgen Habermas’s “pragmatic realist” conception. By critically appropriating Habermas’s insights, I aim to move beyond the realism/anti-realism dispute, replacing questions of independence with questions of interdependence. I claim that truth theory needs to begin with the interdependence of “mind” and “object” and with the corporeal multidimensionality of both human knowers and that about which they acquire knowledge.

Close

This is a study in the philosophy of worldview. It consists of two parts. The first part, which is presented here, is concerned primarily with key elements in the general structure of a worldview. It lays the groundwork for more concrete and differentiated investigations that will be pursued as a sequel to this article. The genius of the worldview notion is that it signifies both an inner conviction and an outlook on the world. Thus it combines the personal and the universal. Moreover, it does so in the context of conflicting convictions and outlooks. Accordingly, the plural worldviews is more adequate than the singular since each reflects the presence of the others. As I try to show, this inherent pluralism is what is missing both in traditional settings as well as under totalitarian regimes. The main body of this article consists of an analysis of four basic functions: ‘orientation’, ‘assent’ (i.e. a channeling of convictions), ‘integration’, and ‘public recognition’ (i.e. attaining recognition for a cause). A preceding section is dedicated to a delineation of worldview with respect to ‘world picture’. Special attention is paid in this connection to ‘embeddedŽ worldviews: hybrid forms characteristic for our present ‘post-worldview era’.

Close

The author enters into discussion with colleagues about their comments regarding Purpose in the Living World? and the theory of emergent evolution. First he discusses the alleged irrationality of emergence, the intimate connection between material and living nature, and the questionability of type-laws in the manner of Dooyeweerd. He then addresses the topic of purpose in evolution and the impasse in the evolutionary debate between Dooyeweerd and Lever, colleagues at the VU University in Amsterdam. Finally he considers whether the theory of emergence is correct in its appeal to Augustine, and whether it is in agreement with the concept of theistic evolution.

Close

Close

Close

In this article I argue (i) that truth is the goal of science, (ii) that there is no clear demarcation between science and non-science (the demarcation is not to be found in method, nor in certain assumptions being made, nor in the nature of the results of scientific inquiry, nor in a supposed disinterestedness on the part of scientists), and (iii) that notwithstanding the absence of a clear demarcation, there are truths, that science obviously can touch, but also truths, even truths that we can know, that science obviously cannot touch.

Close

This study focuses on D.H.Th. Vollenhoven and H. Dooyeweerd in the early years of their philosophical contact. We find that Dooyeweerd allied himself to Vollenhoven when working his way into philosophy. Vollenhoven’s “critical realism” at the time was their common ground. Towards the end of 1922 there are signs of new developments. Vollenhoven was motivated to purge realism of its latent scholastic features so as to express a clearer Calvinist-Scriptural position. Dooyeweerd in turn introduced into critical realism the perspective of eternity, as seat for the role of faith. From 1928 on, he traded critical realism in for transcendental criticism, the latter as guided by an intuitive viewing that takes place from the human being’s transcendent spiritual centre of personality. The discussion first clarifies what the initial critical realism of Vollenhoven was and that Dooyeweerd worked in its framework; then it highlights the diverging ways in which each moved away from that position.

Close

Although Friesen’s recent article on “Clouser’s Aristotelian Interpretation of Dooyeweerd” (in this journal, volume 75(2010), 97-116) directs its criticisms mainly to me, I will not be at pains in what follows to reply to all of them. What I will concentrate upon instead is the correct understanding of Dooyeweerd. It is far more important that readers of this journal get Dooyeweerd straight than that they get me straight, and Friesen has proposed a number of misconstruals of fundamental concepts and ideas in Dooyeweerd’s philosophy. Therefore, in part one I will try to clear up only a few of the more glaring misrepresentations of my position in order to clear the way for considering the more serious mis-understandings of Dooyeweerd in part two. Part three will focus on Friesen’s panentheism.

Close

Close

As it turns out, the publication of this collection of essays considering Jacob Klapwijk’s 2008 work, Purpose in the Living World? Creation and Emergent Evolution, takes place in this 75th year of the Association for Reformational Philosophy. What is contained in this volume are the contributions by the various authors to this Jubilee celebration. As Editor, I am the “luckie felowe”1 with the pleasant task of introducing this collection of articles. They have been written during 2010 in response to this important publication of an esteemed “elder” of the Association for Reformational Philosophy.

Close

Renewed attention on Darwin over the last few years has not brought to a halt the clash between belief in creation and the theory of evolution. In Christian circles, too, opinions clash. In this article, the author sketches the diverse positions of creationism, Intelligent Design, and Theistic Evolution. He formulates his reservations against these three approaches and suggests that both evolutionary science and the biblical faith in creation need to be re-examined. Over against philosophical materialism or naturalism, on which evolution theory is usually based, he introduces a theory of emergent evolution. The process of evolution had its starting point in physical reality but has shown stepwise novelties at crucial moments. In successive organisms, irreducible new ways of being came to the fore. Evolution includes chance, but the ascent to higher modal levels of being refers to plan and purpose in the phylogenetic development of life. Not in theory but in faith, we can see evolution and its ascending line as being embedded in the creation order. However, the creation message of Genesis 1 does not only concern what happened in the past. It is a dynamic motive and includes liturgical and prophetic references to a new world of shalom.

Close

The “world”, as we see and experience it, is multi-modal, multi-dimensional, multi-coloured, and multi-facetted; in other words, it is rich and deep in meaning and it defies complete explanation in any analytical sense. In his book Purpose in the Living World? Creation and Emergent Evolution, Jacob Klapwijk (2008) proposes a theory which, he says, intends to account for how this complex, multifacetted richness in living things emerged, how it has come about, how the diverse living reality came to be as we experience it now. In order to set out his theory in its full extent, Klapwijk makes an initial careful distinction between creation and becoming.

Close

With his book Purpose in the living world? Creation and emergent evolution1 Klapwijk meets two challenges. Often the suggestion is made that the theory of evolution denies any meaning and purpose to the world because everything is the result of chance. Klapwijk argues that the actual process of evolution provides arguments for the opposite view, according to which evolution cannot be properly understood without the recognition of purpose and directionality. The question posed in the main title is definitely given a positive answer. The second challenge concerns the Christian response to the theory of evolution. Should it be rejected because it is incompatible with the belief in creation? Again, Klapwijk’s answer points in the opposite direction. “Darwin’s theory does not undermine the picture of creation but clarifies it.”(Purpose 210) Evidently, Klapwijk’s Christian conviction does not urge him to reject the theory of evolution, trying to find scientific or philosophical arguments against it. The scientific theory of evolution rather is accepted as an established fact. The point is how to interpret (or transform) it in such a way that it can be integrated with the Christian faith.

Close

This essay focuses on four fundamental issues underlying Klapwijk’s development of emergent evolution: presuppositions, mechanism, creation, and evil, building on two guiding principles relating to irreducible modalities and religious control of theories. Although more questions are raised than answered, the hope is that an appropriately structured framing of some of the key difficulties can be helpful in resolving them.

Close

Jacob Klapwijk’s book Purpose in the Living World? is examined with special attention given to the scholarly background from out of which it emerges as a significant contribution to reformational philosophical reflection. As an initial step to clarify some important issues raised by Klapwijk’s critical comments about Dooyeweerd’s “essentialist” concept of species, the article probes facets of the way Jan Lever incorporated reformational philosophical concepts into his biological theory and considers the 1959 review written by Herman Dooyeweerd of Lever’s Creation and Evolution. The analysis focuses specifically upon the social responsibilities of these two scholars and the confrontation of their respective views. With the work of Lever and Dooyeweerd we sense something of the ambiguities when reformational philosophy confronts an evangelical scholasticism. This confrontation is an important facet of the context in which Klapwijk has set forth his discussion of creation and emergent evolution. Purpose is also the fruit of scholarly collaboration across disciplines, providing a welcome stimulus for a deepened understanding of the corporate character of the student vocation.

Close

Jacob Klapwijk appeals to Augustine on two distinct issues which are closely linked. The first concerns the approach to which Klapwijk commits himself: faith seeking understanding. He calls it Augustinian. I show in this essay that there is a considerable gap between what Augustine means by it and what Klapwijk does with it. Augustine means that what I believe I must seek to understand. Klapwijk means that faith opens up the whole world of science and philosophy to the believer. The second issue is that Klapwijk finds in the Church Father a view of time which he wants to appropriate: God created out of nothing and thus time itself is also a creature which began with the creation. I show that his affirmation of this doctrine comes with a price. He cannot simply set aside what he calls Scholasticism. In the final paragraph I attempt to show that at a deeper level Klapwijk does indeed stand in the Augustinian tradition.

Close

In this article I examine how Klapwijk makes reference to Augustine in Purpose, and consider the part Augustine’s views played in earlier debates over evolution, and how those views continue to have an influence. I consider whether the emergence of life creates an unexplained process in Klapwijk’s emergent evolution, due to the lack of an explicit mechanism which would enable this. I also engage with Klapwijk’s criticism of intelligent design, and suggest that this position is dismissed too readily without exploring synergies that could arise with reformational thought. Finally I challenge Klapwijk’s understanding of miracles and bring some exegetical counterarguments as an alternative approach.

Close

It is remarkable that emergence is seldom mentioned in the discussions by Christians who accept the idea of a biological evolutionary process. Thus, Jacob Klapwijk’s 2008 book fills a need. It is to be hoped that it will broaden the discussions on emergence. Klapwijk’s discussions about Augustine’s concept of time, and his distinction between creation and becoming, should also lead to fruitful dialogue.
I was translator and editor for Purpose, and this led to some fascinating discussions with Jacob Klapwijk during the translation process. These were, to mention some of the major issues we covered, about emergence, Augustine’s ideas, and continuity and discontinuity. I also translated Klapwijk’s follow-up article for this issue of Philosophia Reformata. I value the contribution that Klapwijk has made in both the book and the article, and I welcome being asked to respond to Creation Belief. The topics Klapwijk raises are indeed important in the religion-science discussion. In addition to his views on emergence, Klapwijk has also explained his views on creation and becoming (creation and evolution) which, in his opinion, should be sharply distinguished. In this article, I will make some comments about Klapwijk’s position on emergence and about emergence in general. In the second part of this paper, I will discuss Klapwijk’s views on Theistic Evolution and on Genesis 1 and 2.

Close

Close

Close

Close

Close

Roy Clouser has recently compared the philosophy of Herman Dooyeweerd and Aristotle. He finds their ontology to be “strikingly similar” except that Dooyeweerd has a different “divinity belief” concerning the Origin or Archè of the cosmos (Clouser 2009, 22 fn.17, 23, 28, and 45). This common ontology involves the abstraction of properties and laws from concrete things and events. A property can be referred to using predicate logic, in the form “x is y.” For example, “x is heavy.” Or “x is red.” Abstraction isolates that property or predicate from the thing or event that “exhibits” the property (Clouser 2009, 36).

Close

William Desmond is professor of philosophy at the Hoger Instituut of the Katholieke Universiteit Leuven, a position he has held since 1994. Before this he held several positions in the US. Until 2009 he was President of the American Catholic Philosophical Association, and has formerly served as President of the Hegel Society of America and the Metaphysical Society of America. He was born in Ireland. God and the Between (2008) completes the trilogy on the ‘philosophy of the between’. The first volume was Being and the Between (1995); the second one Ethics and the Between (2001).


Close

No question seems more intensely bound up with the search for the ultimate meaning and significance of existence than the question of man. In the rush of daily life people are inclined to by-pass the question — until illness or accident befalls them or the suffering of others becomes inescapable fact.
It is not without reason that the question of man, of who he is, arises in situations where, in one way or another, evil is manifest. That’s how it was when history began, when the first human couple hid, revealing awareness of themselves — naked and vulnerable for each other and towards the Creator. That’s how it still is today, when people find that ‘ordinary folk’ are capable of hating and killing one another.

Close

Peter Harrison, The Fall of Man and the Foundations of Science (K. de Pater)
Albert Weideman, Beyond Expression, A Systematic Study of the Foundations of Linguistics (D.F.M. Strauss)

Close

Close

Articles
Marc J. de Vries, Introducing van Riessen’s Work in the Philosophy of Technology
Carl Mitcham, Placing Technology in Religious-Philosophical Perspective: A Dialogue among Traditions
Sander Griffioen, Response to Carl Mitcham
Bronislaw Szerszynski, Technology and Monotheism: a Dialogue with Neo-Calvinist Philosophy
Jan Hoogland, The Secular as an Ordering of the Sacred
Peter Blokhuis, The Cape Horn of Christian Ethics: in Memory of Andree Troost (1916–2008)

Close

In this issue that is dedicated to Hendrik van Riessen, it seems appropriate to start with an introduction to his work. I will show how he served as one of the first Dutch philosophers of technology and worked on themes that only much later would appear on the research agenda of the international philosophy of technology community. This gives him a rather unique position in the history of the philosophy of technology. I will start by showing how his background qualified Van Riessen to become one of the few philosophers of technology in his time who were able to analyze the nature of technology, based on an ‘insiders’ engineer’s perspective. Then I will discuss the main themes in his analytical philosophy of technology. Not only did he contribute to the analytical philosophy of technology, but also to the critique on the role of technology in culture and society. Finally, I will show how his work is relevant for contemporary research in the philosophy of technology, both for his successors in the reformational philosophy of technology and outside that philosophical stream.


Close

The following text has been expanded slightly from a lecture read at the Technological University Delft on 21 April 2006. As is often the case, there were certain difficulties with transforming a text composed for oral delivery to one written for publication. One can employ a more dramatic phrasing in person, with body language and personal interactions to qualify it, than it would be appropriate to use when the same text takes printed form. I have nevertheless left some of oral phrasing in tact, with an appeal to readers to give the text as a charitable an interpretation as they can. There are also always desires to make a printed text more complete than what might be necessary in an oral presentation. Although I have made some modest elaborations here and there and added notes, I have also resisted trying to go as far as I would like in this regard. The recurring “I” in the present version also bothers me to some extent, but to have become more scholarly would have imposed a kind of artifice if not a false image of detachment.


Close

I feel honored to be asked to respond to the text of Carl Mitcham’s Van Riessen lecture. Although philosophy of technology is not my field, there is much to make this task attractive, as Hendrik Van Riessen’s personality and philosophy have been formative influences on my own development, and this Lecture contains so much that is stimulating (as well as debatable). The setting in which Mitcham situates Van Riessen’s contribution seems to be the right one. Van Riessen’s seriousness and analytic depth are praised. Mitcham is also very positive about his focus on the internal structure of technology (techniek),1 and is convinced of the fruitfulness of this approach. He not only holds that it deserves greater attention than it has received, but also that it is still relevant today, comparing favourably with the now prevalent ‘social constructionist reflection on science and technology’.


Close

In Nature, Technology and the Sacred (2005) I argued that the modern project of the technological mastery of nature remains profoundly shaped by its religious roots. In this paper I explore connections and tensions between this analysis and the neo-Calvinist critiques of modernity and modern technology advanced by Herman Dooyeweerd and Hendrik van Riessen. I explore the relationship between Dooyeweerd’s analysis of Western culture as a sequence of religious ‘ground motives’ and my own in terms of the series of ‘orderings of the sacred’ which together constitute the ‘long arc of monotheism’. I relate van Riessen’s analysis of the internal structure of technology to my argument that this structure has been shaped by transformations in the sacred since the Protestant reformation. I conclude with some observations, prompted by the divergences between the two accounts, concerning the relationship between technology, monotheism, history and politics.


Close

On May 22th 2008 Bronislaw Szerszynski held his Van Riessen Memorial Lecture at the Delft University of Technology. In this lecture Szerszynski presented his own view on the relation between religion and the modern technological condition, which shows some striking parallels with the way in which Reformational Philosophy sees it. Szerszynski wanted to show that the sacred and the profane/secular are not just opposites excluding each other, but that the profane/secular itself must be understood in religious terms. In the first part of this article the background, presuppositions and trends of this debate will be sketched and in the second part the parallels and differences between Szerszynski and Reformational Philosophy will be delineated.

Close

When asked how he would characterize himself, Andree Troost said: “I am a philosopher of theology” (Geelhoed and De Boer 2002). Troost studied theology, but he read more philosophical than theological books. He learned from the reformational philosophy of Dooyeweerd and Vollenhoven how to be a critical theologian, and critical he was: in the many articles he wrote for Philosophia Reformata, Troost joined issue with theologians who do not realize that philosophy comes first, attempting to lay bare the presuppositions of theology. The same he did in the two books he published in 2004 and 2005. Troost stopped writing for Philosophia Reformata in 2001. He passed away on 18 March 2008.

Close

Book Reviews
Jacob Klapwijk, Purpose in the living world? (R. Clouser)
Bradley Monton, Seeking God in Science: An Atheist Defends Intelligent Design (J. de Ridder)
Alvin Plantinga and Michael Tooley, Knowledge of God (J. de Ridder)
Nicholas Wolterstorff, Justice: Rights and Wrongs (A. Soeteman)


Close

Articles
J. Glenn Friesen, 95 Theses on Herman Dooyeweerd
Theodore Plantinga, Understanding Dooyeweerd better than he
understood himself
Henk G. Geertsema, Comments on Friesen’s 95 Theses on Herman
Dooyeweerd
Gerrit Glas, Is Dooyeweerd a panentheist? —Comments on Friesen’s ‘95
Theses on Herman Dooyeweerd’
Gerrit J. Benschop, A secular age: open toward the transcendent

Close

Philosophy gives an account of our experience
1. Philosophy does not begin with rational propositions or presuppositions,
but rather with our experience. Dooyeweerd begins A New Critique of Theoretical
Thought by contrasting the continuity of our pre-theoretical experience with
the way that theoretical experience splits apart this continuity.1 He says later,
“The apriori structure of reality can only be known by experience. But this is not
experience as it is conceived by immanence-philosophy.”2 Human experience is
not limited to our temporal functions of consciousness.3 Our experience is not
an ‘Erlebnis’ of mere psychical feelings and sensations,4 but rather “a conscious
enstatic5 ‘Hineinleben.’” — the experience of our supratemporal selfhood enter
ing into and living within all aspects of temporal reality.

Close

Ernst Cassirer (1946, 140) once observed: “In the history of ideas it is by no
means unusual that a thinker develops a theory, the full purport and
significance of which is still hidden to himself.” Cassirer was echoing no less a
personage than Kant himself. Kant had written long before: “… it is by no
means unusual, upon comparing the thoughts which an author has expressed
in regard to his subject, whether in ordinary conversation or in writing, to find
that we understand him better than he has understood himself. As he has not
sufficiently determined his concept, he has sometimes spoken, or even thought,
in opposition to his own intention.”2 May we take our lead from Kant here?
May we understand Dooyeweerd better than he understood himself, even to
the point of attributing to him a view or views that would appear to be “in
opposition to his own intention”?
It may sound a little strange, but something of this sort seems to have been
underway among Dooyeweerd interpreters for quite some time. Many have
started from the assumption that Dooyeweerd and Vollenhoven held to
essentially the same position. Now, since there were some widely acknowledged
differences, something would have to yield, and what often yielded was
Dooyeweerd. It was thought that in essence Dooyeweerd was saying what
Vollenhoven had also been saying. One could therefore allow for an error in
Dooyeweerd here or there — perhaps even a “contradiction” — while continuing
to hold him in high esteem.

Close

It is no easy task to respond to the 95 theses on Herman Dooyeweerd by
J. Glenn Friesen. The theses are not complete in rendering Dooyeweerd’s
thought. For example, his analyses of the history of philosophy and his legal
philosophy are hardly touched upon. Yet the theses cover a wide range of
topics that are central to Dooyeweerd’s philosophy. Therefore, to give a wellargued
assessment of all of them would require more than one issue of this
journal. Fortunately the editors have put severe restrictions on the amount of
space that is available. So I will limit myself to some comments.
My first comment concerns the method of Friesen and the misunderstandings
it sometimes leads to. Second I mention some points where I disagree with
his interpretation. Third I discuss the idea of supratemporality. I agree with
Friesen that it is central to Dooyeweerd’s philosophy but I have problems with
the views of Dooyeweerd himself. Then I will deal with another issue where my
main problem is with Dooyeweerd, the idea of theoretical thought as opening
up naïve thinking. I end with some concluding remarks. They concern my general
assessment of the theses and what I see as the importance of Dooyeweerd’s
philosophy.

Close

What is the purpose of Friesen’s 95 theses and what is the audience he has in
mind? The title refers to a major church historical event and suggests that —
like in 1517 — we are dealing with a concise statement of a new and radical
doctrine that is unfolded in opposition to an established canon. But who is the
opponent in this case? What is the established canon that is rejected? And what
is new or radical in the summary?
Dooyeweerd’s philosophy was definitely new and radical at the time of its
conception. It still has an enormous potential for the special sciences. It offers
important resources for any (transcendental) critique of ‘immanence’ philosophies.
However, on first reading and without knowledge of the context, Friesen
does not seem to aim at offering a new or radical interpretation of Dooyeweerd’s
philosophy. I read the 95 theses as an attempt to wipe off the dust, to
provide the overall picture, doing justice to aspects that (maybe) were neglected
or (maybe) were wrongly understood in the reformational tradition. However,
the audience he has in mind seems to be one that is already familiar with
the basic concepts and the thrust of Dooyeweerdian thinking; not an audience
that is opposed to reformational philosophical thinking, but one that might be
helped by a succinct summary in order to encourage further study and
discussion.

Close

In his book A secular age, Charles Taylor rejects the view that modernity must lead to
a steady decline of religion and argues that although the conditions of belief
changed, causing a destabilization and recomposition of religious forms, our modern
world still can and should be open to the transcendent. I attempt to give a general
overview of A secular age by describing shifts in worldview with respect to nature, self,
society and God. Finally, I discuss how Taylor’s message relates to that of Reformational
thinking. Taylor’s description of motivations to regard the world as closed to
the transcendent corresponds well with the Reformational analysis of the humanistic
ground motives of freedom and nature. Taylor, however, seems to consider our
current worldview as a neutral basis and religion as an optional add-on.

Close

Articles

1.)Lambert Zuidervaart, Unfinished Business: Toward a Reformational Conception of Truth

2.)Roy Clouser, The Transcendental Critique Revisited and Revised

3.)Jacob Klapijk, Commemoration: On the First and Second History


Close

This essay presents an emerging conception of truth and shows how it appropriates Herman Dooyeweerd’s conception. First I compare my “critical hermeneutics” with
other reformational models of critique. Then I propose to think of truth as a dynamic correlation between (1) human fidelity to societal principles and (2) a life-giving disclosure of society. This conception recontextualizes the notion of propositional truth, and it links questions of intersubjective validity with Dooyeweerd’s emphasis on “standing in the truth.” While abandoning his idea of transcendent truth, I seek to preserve the holism and normativity of Dooyeweerd’s radical conception.
Theoretical thought never finishes its task. Anyone who believes to have created a philosophical system that can be adopted unchanged by every ensuing generation shows no insight into the historical contingency [gebondenheit] of all theoretical thought.
— Herman Dooyeweerd1

Close

Dooyeweerd’s account of abstraction is examined and found to be faulty. He holds
that abstract thinking isolates aspects which must then be synthesized, whereas I
argue that we cannot isolate any aspect from the others however so hard we try. But
our very inability to isolate aspects is then turned into an alternative version of a
transcendental critique of theory making. Instead of asking for a basis for synthesizing
aspects we have isolated, the new version asks: what is the nature of the
aspectual connectedness which is so strong that it cannot be interrupted even by
abstraction? I argue that it is impossible for anyone to understand the meaning of a
concept fully without taking a position on this issue, whether that is done implicitly
or explicitly. Moreover, every answer to this question presupposes a divinity belief.
Hence, this recasting of the critique yields a demonstration of the religious regulation
of all concepts and every theory. In this way the goal of Dooyeweerd’s critique
is achieved, even if not in the way he envisioned.

Close

In this article, following an indication of Meijer C. Smit, I make a basic distinction between the first and the second history. By the first history I mean history as we experience it from within on the basis of personal interest and active involvement in our historical past. The second history is history as academics construct it on the basis
of critical research into historical facts. The central question that arises is that of how these two paradigms of history are related. I discuss commemoration as one of the
most telling expressions of our involvement in the first history. I analyze it as a hermeneutic,
dialogical, and anamnetic experience contrasting anamnetic and academic
history as experienced versus constructed history: is the latter value-free? I conclude with the question whether we must regard commemoration as serviceable to the
project of academic history or the latter as serviceable to commemoration.

Close

Close

Those who believe that explicitly Christian thinking is possible in the scientific disciplines
tend to assume that it must be antithetical to the world’s thinking. Based on
some of the author’s experience, this article examines a different approach, in which
Christian thinking is used to account for and enrich the world’s thinking by transplanting
it from its current ground-motive (usually that of nature-freedom) into the
arguably more fertile soil of the creation-fall-redemption ground-motive.
The article shows how Dooyeweerd’s version of Christian thinking has been employed
in two areas of thinking in information systems (selected from five with
which the author has been involved): (1) thinking about the nature of computers
and information, with the artificial intelligence question of whether computer is like
human being (2) soft systems methodology, by which perspectives on ‘human
activity systems’ are orchestrated into new learning and plans. In both areas, the
original ideas are accounted for, given philosophical underpinning, reinterpreted
and enriched. These two show that Dooyeweerd’s philosophy can be equally useful in
thinking grounded in both positivist and interpretivist cultures.

Close

This article identifies two trends in Dooyeweerd’s conception of ‘cosmic time’, and
elaborates their consequences for the philosophy of history. The first trend,
connecting time to modal diversity and the order of the modal aspects, prevails in
Dooyeweerd’s analysis. The application of the second trend, emphasizing that in
each relation frame the temporal order governs subject-subject relations and subjectobject
relations, sheds a new light on the interpretation of history conceived of as
development of the culture and civilization of mankind. The distinction of faith and
religion and the position of the aspect of faith in the order of the modal aspects play
important parts in this discussion, in particular with respect to the possibility of
transcending time.

Close

A transformed idea of truth is central to the project of reformational philosophy.
This essay lays groundwork for such an idea by proposing a critical retrieval of
Herman Dooyeweerd’s conception of truth. First it summarizes relevant passages in
Dooyeweerd’s New Critique. Then it demonstrates several problems in his conception:
he misconstrues religious truth, misconceives its relation to theoretical truth, and
overlooks central questions of epistemology and truth theory. By addressing these
problems, reformational philosophers can find new ways to think about truth that
retain the holism, normativity, and radicalness of Dooyeweerd’s conception.
[T]he decisive blow against the idea of religiously neutral philosophy must be
delivered on the field of the problem of truth… The postulate of neutrality
always stands and falls with an idea of truth that takes theoretical truth to be
self-sufficient.
Herman Dooyeweerd1

Close

no summary available

Close

Articles
René van Woudenberg, Rede en religie. Filosofie in het voortgezet
onderwijs
Kees de Pater, ‘... doorzoekt die ijvrig en bestendig’. Christendom en
natuurwetenschap in historisch perspectief
Jacob Klapwijk, Rede en religie in de greep van grondmodellen
Jeroen de Ridder, Kan God een goede verklaring zijn? Over theïstische
verklaringen in de wetenschap
Wouter Goris, Waarheid, geloof en weten – Thomas versus Bernardus
Sander Griffioen, Secularisme en secularisatie
Jan van der Stoep, Religie, maatschappelijke orde en geweld

Close

In 1974 werd voor het eerst op een Nederlandse school het eindexamen filosofie
afgenomen. 13 VWO leerlingen namen daaraan deel. Deze Gideonsbende is
sindsdien gestaag gegroeid, de laatste jaren zelfs zo sterk, dat van een kleine
bende geen sprake meer kan zijn. In 2007 werd op 158 VWO scholen het
eindexamen filosofie afgenomen, waaraan 2861 leerlingen deelnamen. Bovendien
is het sinds 2000 ook mogelijk om op de HAVO eindexamen filosofie te
doen. In 2007 gebeurde dat op 57 scholen, waaraan 801 leerlingen deelnamen.1
Dit zijn voor een ieder die liefde voor filosofie heeft natuurlijk spectaculaire
gebeurtenissen.

Close

In brede kringen heerst de gedachte dat de natuurwetenschap voortdurend door het
christendom gedwarsboomd wordt, met als gevolg een reeds eeuwen durende strijd
tussen die twee. Deze ‘conflictthese’ verklaart echter ten onrechte de uitzondering tot
regel. Wie de ontwikkeling van de natuurwetenschap bestudeert, stuit al snel op de
positieve betekenis van de christelijke scheppingsleer. God schreef twee boeken, het
boek van de schepping en het boek van de Schrift. Onderzoekers als Kepler, Boyle en
Maxwell waren met vele anderen van mening dat natuuronderzoek de Schepper eert
en daarom christenplicht is. Deze geloofsovertuiging was en is een stimulans tot
natuuronderzoek.

Close

Articles
Michael J. DeMoor, Rational Autonomy and Autonomous Rationality:
Dooyeweerd, Kant and Fichte on Subjectivity, Objectivity and
Normativity
Jonathan Chaplin, ‘Public Justice’ as a Critical Political Norm
John W. Sap, The EU Constitution is dead, long live the Reform Treaty.
No Early Funeral for the Institutional Innovations in the Constitutional
Treaty after being rejected in France and the Netherlands

Close

This article is an attempt to discuss Dooyeweerd’s epistemology in the light of German
Idealism. First, a characterization of the thought of Kant and Fichte is offered,
focusing in particular on three themes: normativity, autonomy and reflexivity. Second,
Dooyeweerd’s criticisms of Kant and Fichte are reviewed, and it is argued that, in both
cases, Dooyeweerd focuses in on a central paradox that he seeks in his own thought to
avoid. Third, Dooyeweerd’s epistemology is examined and it is argued that, not only
does his thought exhibit the primary themes of Idealist thought discussed previously,
but that it falls into the same apparent paradox as do Kant and Fichte. Finally, the
paradox itself is examined and a way forward for Reformational thought is suggested,
by analogy with Fichte’s inter-subjective turn.

Close

‘Public justice’ is one of the most widely-invoked of the many distinctive terms coined
by Herman Dooyeweerd but, strangely, one of the least well analysed. Dooyeewerd
holds that that the identity of the state is defined by a single, integrating and directing
norm, the establishment of ‘public justice’. Elaborating the implications of this claim
has occupied much neo-Calvinist political reflection and guided much political action
inspired by that movement. Yet surprisingly little sustained theoretical reflection has
been devoted in recent times to examining its inner meaning and coherence. This
article offers some preliminary groundwork necessary to that theoretical project. The
first part presents a close reading of Dooyeweerd’s account of public justice, identifies
ambiguities and inconsistencies in that account, and suggests a reconstruction displaying
its wide-ranging dynamic thrust more prominently. The second part identifies two
substantial challenges confronting this account: its relative neglect of processes of
democratic deliberation and advocacy, and its underdeveloped critical potentials.

Close

At its meeting on 16 June 2005, the European Council decided to postpone its
introduction of the European Constitution, originally planned to come into
force on 1 November 2006. As the Treaty establishing a European Constitution
could in principle only take effect if all the Member States agree, following the
clear rejections in the French referendum on 29 May 2005 (55% against) and
the Dutch referendum on 1 June 2005 (61.5% against), the Member States
needed a period of reflection, a search for explanations and debate. The
European Council did not feel that the date initially planned for a report on
the ratification of the treaty was still tenable, since those countries which had
not yet ratified the treaty would be unable to provide a clear reply before mid-
2007. But the process of ratification by the Member States was not abandoned.
The timetable was adjusted to reflect the circumstances in the countries which
had not yet ratified the treaty. This period was intended to regain the trust of
the general public (see Defargues 2005, 97).

Close

Close

At the law side of the creation, the Philosophy of the Cosmonomic Idea distinguishes
between natural laws, values and norms. Natural laws are coercive both for human
beings and for any other subject or object. Like natural laws, values or normative
principles belong to the creation, being universal and invariable. Both people and
associations are subject to values, which they can obey or disobey. Values characterize
the relation frames (modal aspects) following the natural ones. Norms are man-made
realizations of values, historically and culturally different. Philosophical ethics investigates
the normativity of human acts. This paper argues that ethics cannot be related to
a single relation frame and that the designation ‘ethical’ or ‘moral’ modal aspect is a
misnomer.

Close

There is a gap between self-interest and morality that is caused not only by individual
shortcomings but also by the interdependence of the outcome of individual action
with the actions of others. If the others can be expected to be ethical this uncertainty
about the others’ behaviour is reduced but not eliminated. Failure of economic motivation
will be followed by failure of ethical motivation. Christianity or monotheistic
religion in general comes into the picture to assure ethical behaviour of being advantageous
in the long run. The paper analyses the sequence ethics as compensation of
the failure of economic motivation — religion as the compensation of the failure of
ethical motivation.

Close

Hoewel misschien minder dan vroeger, zijn velen van ons op zoek naar
waarheid, of ‘de’ waarheid (ik gebruik de uitdrukkingen ‘waarheid’ en ‘de
waarheid’ nu nog door elkaar maar zal ze straks onderscheiden). We beseffen
dat het ‘hebben’ van waarheid een groot goed is. We beseffen ook dat waarheid,
of ‘de’ waarheid, soms of vaak, moeilijk te achterhalen (en daarmee
bedoel ik: te kennen) is: het is een soms of vaak ongrijpbaar goed. Wie echter
geen volslagen scepticus is (en wie is dat?) kan in beginsel lijsten aanleggen
van beweringen waarvan hij weet dat ze waar zijn, beweringen waarvan hij weet
dat ze onwaar zijn, maar ook van beweringen waarvan hij niet weet of ze waar
dan wel onwaar zijn.

Close

In April 2006, I was invited to present a discussion paper at a conference of the Centre
for Philosophy, Technology and Social Systems (CPTS). The Centre is one of the few
initiatives where reformational philosophers and engineers meet to discuss issues of
Science, Technology and Society. The main actors in this network are Sytse Strijbos
(Vrije Universiteit Amsterdam, The Netherlands) and Andrew Basden (University of
Salford, United Kingdom). Recently, the results of this longstanding cooperation between
the members of this Centre were presented in a solid work entitled In Search of
an Integrative Vision for Technology: Interdisciplinary Studies in Information Systems (2006)
(S. Strijbos and A. Basden (eds), Springer, New York). In this book an integrative
vision has been developed from a Dooyeweerdian perspective. Therefore, it is worthwhile
to introduce this group and its main lines of thought. In this critical study I
introduce the CPTS (section 1), highlight some main ideas of this study (section 2),
discuss the use of the Dooyeweerdian ontology (section 3), enrich the idea of human
practices (section 4), explore directional perspectives in relation to society and
organisations (section 5), and draw some conclusions (section 6).

Close

Articles
Marc J. de Vries, Ethics and the Complexity of Technology:
A Design Approach
Pieter H. Stoker, Christian Ethics and the Concept of Creation
Hans-Martien ten Napel, The Concept of Multicultural Democracy:
A Preliminary Christian-Philosophical Appraisal
Martin A. Rice, jr., Intuiting Morality

Close

In this article I will show how the conceptual framework for analyzing reality as
developed in reformational philosophy can help us to get a fuller understanding
of the ethics of technology than in popular reductionist views. Thereby I
will use Caroline Whitbeck’s suggestion that ethical problems should be dealt
with as if they were design problems. Reformational philosophy helps us to
understand the nature of complexity in design and also how order in this
complex chaos can be created by observing the various functions of technical
artifacts. In line with the current empirical turn in the philosophy of technology,
I will illustrate this by describing a case study: nanotechnology.

Close

The starting point of this article is the fact that, as the Dutch-American political
scientist Arend Lijphart has observed, ‘[m]ost experts on divided societies and
constitutional engineering broadly agree that deep societal divisions pose a
grave problem for democracy, and that it is therefore generally more difficult
to establish and maintain democratic government in divided than in homogeneous
countries.’2 If this is true it does not bode well for democracy, since to
a certain extent all countries are multicultural societies today.
Fortunately, therefore, the Human Development Report 2004, published for
the United Nations Development Programme (UNDP) — after having carefully
examined it — rejects this claim. According to the Report, cultural differences
can indeed lead to social and political conflict, but only if the state does not
recognize and accommodate the diverse ethnicities, religions, languages, and
values in a particular country. Active multicultural policies are required to
achieve this and to thereby make democracy viable in divided societies.3
This article consists of four sections. I will begin by setting out the concept of
multicultural democracy, as advocated by the UNDP, in general. Next, I will
specifically deal with the topic of church and state, which is both at the heart of
this concept and traditionally of particular interest to Christian Philosophy.
Section three looks at the Reformed contribution to the topic of church and
state in religiously plural societies in the past. Finally, section four raises the
question how the notion of pluriform democracy, as developed by Reformed
thinkers and put into practice in the Netherlands during the better part of the
twentieth century, relates to the concept of multicultural democracy.
As the subtitle already indicates, the article is very much meant to serve as a
working paper, not as the final word on this complex issue. For example, an
earlier version of it was presented during the Assembly of the Reformed
Ecumenical Council, held in Utrecht, Netherlands, from 12-26 July 2005.4
Although this Assembly had at its disposal a 92-page report on ‘Church, State
and the Kingdom of God’, it was unable to reach any final conclusions, and decided to continue its discussion of the topic during the next Assembly in
2009.

Close

CONTENTS
Sander Griffioen and Roel Kuiper, Introduction
Richard J. Mouw, Virtue Ethics and the Public Calling of Reformational
Thought
John E. Hare, Prescriptive Realism
Gerrit Glas, Persons and their Lives. Reformational Philosophy on Man,
Ethics, and Beyond
Joan Lockwood O’Donovan, A Reformation Ethics: Proclamation and
Jurisdiction as Determinants of Moral Agency and Action
Young Ahn Kang, Global Ethics and a Common Morality
Henk Jochemsen, Normative Practices as an Intermediate between
Theoretical Ethics and Morality

Close

No summary available.

Close

In 2001 the leading American newsweekly, Time magazine, ran a series featuring
the people who (according to the magazine’s researchers) were considered
to be the most influential in their fields of leadership. The religious thinker
who was given the title “America’s Best Theologian” was Stanley Hauerwas, who
teaches ethics at Duke University.
There is an element of irony in the fact that one of the leading arbiters of
cultural popularity would choose to honor Hauerwas in this manner. While
Hauerwas is officially a Methodist, he identifies closely with the Anabaptist tradition
of ethical thought, often citing the late Mennonite theological ethicist
John Howard Yoder as the primary influence on the development of his ethical
thought. The Anabaptists, as we all know, make much of the need to form
communities of radical disciples of Jesus who stand over against the dominant
cultural patterns, and Hauerwas, like his mentor Yoder, is not shy about calling
for this over-against-ness.

Close

In my book God’s Call1 I gave an historical account of the debate within twentieth
century analytic philosophy between moral realism and expressivism. Moral
realism is the view that moral properties like goodness or cruelty exist independently
of our making judgements that things have such properties. Such
judgements are, on this theory, objectively true when the things referred to
have the specified properties and objectively false when they do not. Expressivism
is the view that when a person makes a moral judgment, she is expressing
emotion or desire or will. I used the term ‘orectic’ (from the Greek orexis) to
refer to these mental states, because we do not have in English a sufficiently
general term. In God’s Call, I started with a moral realist whom I called a ‘platonist’,
G. E. Moore, and then I traced the argument through the emotivists, A.
J. Ayer and Charles Stevenson, and the prescriptivist, R. M. Hare, and Iris Murdoch,
whom I called a ‘humble platonist’, and J. L. Mackie’s ‘error theory’, and
John McDowell, whose theory I call ‘disposition theory’, and David Brink, the
‘new-wave realist’, and Allan Gibbard, who calls his own theory ‘norm expressivism’.
My project was to collect together the concessions that the two sides of
the debate have made to each other over the course of this history, and then to
construct a position which molds these concessions into a single coherent
theory. I called this theory ‘prescriptive realism’.

Close

No summary available

Close

Articles
J. Glenn Friesen, Dooyeweerd versus Vollenhoven: The religious
dialectic within reformational philosophy
P. de Haan, Godgeleerdheid en rechtsgeleerdheid: vergelijkbare
wetenschappen
M.D. Stafleu, The relation frame of keeping company.
Reply to Andrew Basden

Close

Verschillende redenen geven mij aanleiding tot het schrijven van dit artikel. In
de eerste plaats zijn dat de discussies die onlangs zijn gevoerd in de Koninklijke
Nederlandse Akademie van Wetenschappen, respectievelijk over de
wetenschappelijkheid van de godgeleerdheid en de rechtsgeleerdheid.1 In
geen van beide discussies werd ook maar enig verband gelegd tussen beide
wetenschappen, laat staan gesproken over de reden waarom nu juist deze twee
de twijfel over hun wetenschappelijk karakter moeten ondergaan. Wie namelijk
enigszins ingevoerd is in de problemen van de sociale wetenschappen weet
net zo goed, dat in de moderne natuurwetenschappelijke zin van het woord
deze ook nauwelijks als wetenschap kunnen worden beschouwd. Paul Schnabel
wijst daar in zijn Akademie-voordracht over ‘De wetenschappelijkheid van de
theologie maatschappelijk bekeken’ in het voorbijgaan even op (p.57), maar
gaat dan snel over tot de problemen van wat hij noemt de ‘godswetenschap’. Ik
kom daar uiteraard op terug.

Close

Articles
J. Glenn Friesen, Dooyeweerd, Spann, and the Philosophy of Totality
Paul Otto, In the Twilight of Dooyeweerd’s Corpus. The Publishing
History of In The Twilight Of Western Thought and the Future of
Dooyeweerd Studies
A.P. Bos, De gnosticus Basilides en zijn theologie over de levensfasen van
de kosmos
Marc J. de Vries, Duality or Dualism? A Reply to Johan
Stellingwerff
Andrew Basden, Brief Comments on Stafleu’s Proposal for a New Political
Aspect

Close

I have previously compared the philosophy of Herman Dooyeweerd (1894-
1977) with the ideas of Franz von Baader (1765-1841).1 It is clear that
Dooyeweerd obtained at least an indirect knowledge of Baader’s philosophy
through the writings of Abraham Kuyper (1837-1920). Kuyper had extensive
knowledge of Baader, and he refers to Baader with approval. A review of
Dooyeweerd’s personal library2 has now confirmed that he also obtained knowledge
of key ideas of Baader’s philosophy through the writings of the Austrian
philosopher, sociologist and economist Othmar Spann (1878-1950).

Close

This paper contains a Dutch translation of the important text of Hippolytus of Rome on the
Gnostic theology of Basilides of Alexandria. A summary of this theology is added together with
some introductory remarks about whether or not Basilides received his doctrine from Matthias
the Apostle, about the Aristotelean line of thought of Basilides, and about the relevance of
modern study of Gnosticism.

Close

In Philosophia Reformata, Vol. 69, No. 1, Johan Stellingwerff published a
challenging article1 on the need to rethink the philosophy of technology in
reformational philosophy. Stellingwerff is not only critical about the work
done by Van Riessen and Schuurman, but he also criticizes the Dual Nature of
Technical Artifacts program at the Delft University of Technology.2 In this
reply I want to take up particularly some of the points of criticism against the
latter and see if they can be upheld when taking a closer look at what has been
published in this program so far. Although the article by Stellingwerff is in
Dutch, I have decided to write my reply in English to enable a wider audience
to take part in the debate.

Close

Articles
Jan Willem Sap, De bezieling van de burgers voor de Europese waardengemeenschap

M.D. Stafleu, On the character of social communities, the state and the public domain

René van Woudenberg, Filosofie en de Verduistering van het Verstand

Critical Study
DaniëL F.M. Strauss, Intellectual influences upon the reformational philosophy of Dooyeweerd

Close

Willen de lidstaten kunnen beantwoorden aan de politieke, rechtsstatelijke en sociale ambities van de Europese Unie, dan moet er iets gaan veranderen bij de overheidsstructuur in Brussel, Straatsburg en Luxemburg. Dan moet er weer aandacht komen voor de ‘ziel van
Europa’. Vormen de Europese Gemeenschappen, begonnen om oorlog te voorkomen, alleen maar een vrije markt? Is de Europese Unie slechts een geografisch afgebakende ruimte voortgedreven door het grootkapitaal, of is het ook iets meer? Wat delen de burgers van Europa eigenlijk met elkaar? In de EU is het besef doorgedrongen dat het in een club van vijfentwintig lidstaten, die nog onvoldoende is doordrongen van de ‘idee Europa’, belangrijk is om te praten over gemeenschappelijke waarden.

Close

The view that organized social communities or associations differ from unorganized communities by having a kind of government or management exerting authority over the community appears almost obvious. Nevertheless it contradicts Dooyeweerd’s view, distinguishing organized communities from natural communities because of their being founded in the technical relation frame (or modal aspect) respectively the biotic one. This paper discusses the dual character (or structure of individuality) of associations, requiring
the introduction of a new relation frame. Determined by authority and discipline, the political relation frame succeeds the frames of social intercourse and economic relations, and precedes the frames of justice and loving care. It qualifies the generic character of any association, founded in that of social intercourse. Besides, each association has a specific character, distinguishing various types of associations. These insights shed new light upon the dual character of a state as the guardian of the public domain. Constituting various networks of human relations, the public domain does not have the character of a community.

Close

De apostel Paulus spreekt in één van zijn brieven over ‘de verduistering van het verstand’ — een verduistering die het gevolg is van zonde. In het werk van een groot aantal filosofen uit de westerse filosofische traditie heeft dit woord van Paulus op een of andere wijze weerklank gevonden. Bij Augustinus, Anselmus, Thomas van Aquino, Jonathan Edwards, Kierkegaard, John Henry Newman en Franz von Baader bijvoorbeeld, en in ons land bij Abraham Kuyper en Herman Dooyeweerd, vindt men reflecties over de noëtische gevolgen van de zonde. Deze denkers hebben de noëtische doorwerking van de zonde onder meer aangewezen in de volgende verschijnselen:
(a) dat mensen allerlei onware gedachten hebben
(b) dat onze kenvermogens lang niet altijd naar behoren functioneren, zoals onder andere blijkt uit geheugenzwakte, misperceptie en foutief redeneren
(c) dat mensen het vaak onderling oneens zijn.

In dit artikel wil ik onderzoeken hoe deze thematiek is verwerkt door Herman Dooyeweerd, wiens streven het steeds is geweest een ‘christelijke wijsbegeerte’ te ontwerpen. Ik wil het echter niet alleen hebben over de noëtische gevolgen van de zonde, maar ook over de noëtische gevolgen van wat het christendom ‘de verlossing’ noemt.

Close

On the basis of an initial reference to a number of critical appraisals of H. Dooyeweerd’s philosophy, this article proceeds by provisionally focusing on the image of Franz Xavier Von Baader1 — who was intellectually active during the first part of the nineteenth century (he lived from 1765-1841) — in secondary literature (late nineteenth century and early twentieth century). The main concern, however, is to enter into a more detailed evaluation of the claim made by J.G. Friesen,2 namely that all the basic systematic insights and distinctions found in the philosophy of Herman Dooyeweerd are already present in the thought of Von Baader. That Dooyeweerd was indeed influenced by numerous philosophers and philosophical insights spanning the entire history of philosophy is beyond doubt. However, that there is any direct influence on his thought from Von Baader cannot be substantiated on the basis of the available sources even though it is not unlikely that he might have been aware of the existence of Von Baader. Both the quotations used by Friesen in support of his thesis and an extensive reading of the original Collected Works of Von Baader serve as a basis for the assessment of the claims made by Friesen. In fact, there are a number of philosophical distinctions found in the original works of Von Baader (not mentioned by Friesen) that, considered in isolation, are much closer to views of Dooyeweerd. However, once these are placed within the context of Von Baader’s thought, the striking and significant distance between the thought of Von Baader and Dooyeweerd once again become apparent.

Close

Close

Close

Articles
Mathilde Blok and Johan Graafland, Subsidiariteit, Soevereiniteit in eigen kring en de Bouwfraude

Roel Kuiper, Human Identity and Reformational Social Philosophy

Eduardo J. Echeverria, Once again, John Paul II’s Fides et Ratio

Henk G. Geertsema, Analytical and Reformational Philosophy. Critical Reflections regarding R. van Woudenberg’s Meditation on ‘Aspects’ and ‘Functions’

Johan Stellingwerff, Herbezinning op de Filosofie van de Techniek

Close

Close

Is Nederland een fraudeland geworden? Na alle berichten over boekhoudschandalen en het bekend worden van illegale prijsafspraken is het terecht dat die vraag wordt gesteld. Het oplichten van aandeelhouders of van klanten gaat in tegen verschillende ethische noties. Het verstrekken van onjuiste informatie is niet alleen vanuit een utilistisch standpunt verwerpelijk vanwege de economische schade die ontstaat doordat een optimale marktwerking belemmerd wordt. Ook vanuit een deontologisch perspectief staan de ethische seinen op
rood: het bedriegen van aandeelhouders of klanten getuigt van weinig respect en is onrechtvaardig omdat dit zelfverrijking mogelijk maakt ten koste gaat van de stakeholders. Ook vanuit het perspectief van de deugdenethiek zijn deze praktijken verwerpelijk: het achterhouden van informatie getuigt van een gebrek aan integriteit en heeft een negatieve voorbeeldfunctie naar anderen. Toch kan men zich afvragen of boekhoudschandalen niet van andere orde zijn dan de bouwfraude. Wie zich verdiept in de bouwfraude ontdekt dat de
misstanden niet enkel te wijten zijn aan het gedrag van bouwondernemingen. Ook de overheid heeft in het verleden aanleiding gegeven tot de praktijk van vooroverleg en is in zekere zin medeverantwoordelijk. Om de verdeling van verantwoordelijkheden tussen overheid en bedrijven nader te analyseren, maken wij in dit artikel gebruik van twee kernbegrippen uit de reformatorische en katholieke sociale leer die nauw aan elkaar verwant zijn: het beginsel van soevereiniteit in eigen kring en het subsidiariteitsbeginsel. De beginselen kunnen worden beschouwd als richtlijnen voor de manier waarop een samenleving dient te functioneren. In de Nederlandse literatuur worden beide beginselen vaak in één adem genoemd. Echter, hoewel er duidelijke overeenkomsten zijn, kennen beide beginselen een heel verschillende levensbeschouwelijke achtergrond, die doorwerkt in de implicaties van beide beginselen. Het doel van dit artikel is beide beginselen toe te passen op de bouwfraude om de verantwoordelijkheden van bouwondernemingen en de overheid nader te bepalen.

Close

Reformational philosophy views reality structured as an original and meaningful order, created by God.1 Reality is open to systematic research and contemplation because it reflects a coherent order in its structures. It is this order that also gives human society a systematic character. Institutions, communities, relations, regulations, cultural patterns, social customs and manners, all held together in a more or less coherent manner, shape society in a regular way. In this article I will concentrate on patterns and conditions of social life that serve as a framework for human identity. Identity refers to social belonging: the conscious consideration of someone’s position in a given social order, like established communities, nations and families. We develop personal and collective identities in response to social and cultural patterns. It is impossible to gain an awareness of what it means to be a person without a structured social milieu. Being human means being part of a meaningful social order. My question is to what extent reformational philosophy — viewing reality as a meaningful order — provides a framework for the study of human identity. For an answer to that question I want to examine the social philosophy of Herman
Dooyeweerd.

Close

Roy Clouser’s reply to my article on John Paul II’s 1998 encyclical Fides et Ratio (FR) is learned, engaging, clear--and, respectfully put, full of errors on many points regarding John Paul’s understanding of faith and reason.1 On this matter, he attacks a straw man. Indeed, at times I wondered whether Clouser and I had read the same encyclical. Despite this, however, let me underscore my genuine appreciation of Clouser for pressing me to be clearer on my view of the encyclical’s position on faith and reason.My reply is organized in two parts. First, I argue that in FR (1) faith is a form of knowing; (2) John Paul II is not a rationalist; and (3) the impact of the fall into sin on human reason is integral. Second, I defend the view of FR that a metaphysical theology is necessary in order to give an account of the intelligibility of the Christian revelation. Indeed, one of the biblical requirements for a “Scriptural philosophy” is a philosophy of a truly metaphysical range, according to John Paul (FR, nos. 80-83).

Close

In a recent issue of this journal René van Woudenberg meditated “on the question what ‘aspects’ and ‘functions’, within the bounds of CP (= Calvinistic Philosophy HGG), are supposed to be.”2 This meditation demands a reaction. The purpose of this paper is to “shed … at least some light on the question which … of the two is the more intelligible and useful notion”. Its aim is “not to discuss any theory about modal aspects … but to establish what the phenomena are that such theories are about.”(1) I believe that the paper does not succeed in its goal. My response is divided in two parts. First I will discuss some of the arguments that Van Woudenberg uses in his analysis of the possible ways to understand both ‘aspects’ and ‘functions’. In this part I will try to show that the arguments used do not achieve what the paper aims at. In a second part I will discuss some deeper issues that are at stake. Here I will argue that it is not possible to understand the idea of ‘aspects’ or ‘functions’ apart from the philosophical paradigm of which it is a part. In fact, I will try to show that Van Woudenberg’s analysis depends upon a theoretical conception that is basically different from that of reformational philosophy as conceived by Dooyeweerd and Vollenhoven. Ultimately, what might be at stake is the question how Christians should pursue philosophy. Is it possible to translate the basic concepts of reformational philosophy into those of mainstream analytical philosophy without the former loosing their critical intent?

Close

Er zijn een aantal redenen om de binnen de Reformatorische Wijsbegeerte door H. van Riessen ontwikkelde filosofie van de techniek aan te vullen. Het ging Van Riessen alleen om de moderne techniek: “de reformatorische benadering van de moderne techniek en waarom deze wezenlijk verschilde van de techniek van alle tijden. Dat verschil zit in de wetenschappelijke basis van de moderne techniek.” Zijn definitie was beperkt: “De ‘moderne techniek’ is de, in een economische verbandstructuur vervlochten en daardoor gecoördineerde,
en overigens in wetenschappelijke zin ontplooide, vrije, beheersende vorming met technische operatoren, met als doel, de productie van die cultuurobjecten, die voor deze vorming geschikt zijn.” En zijn 7de en 8ste stelling luidden: “De transformatie van energie door middel van technische operatoren is karakteristiek voor de moderne, wetenschappelijk ontplooide techniek” en “De kenmerkende methode der wetenschappelijke ontplooide techniek is die van de neutraliserende functiedeling en functie-integratie.”

Close

Close

Close

Close

Around the turn of the century the American engineer Frederick Taylor (1856-1917) introduced scientific methods in manufacturing to improve the efficiency. The objective was to control labour by means of rational methods, technological means, and management techniques. Taylor has been at the centre of bitter controversies. On the one hand, his principles were warmly welcomed by industries and universities. On the other hand, they were strongly opposed by unions and politics. Despite the strong opposition, the ideas of Taylor spread quickly.

Close

Er is de laatste decennia nogal wat te doen over de metafoor en haar functie. En vaak wordt daarbij verwezen naar een belangrijke tekst van de Griekse filosoof Aristoteles. Ik wil in het hierna volgende nagaan wat Aristoteles over de metafoor zegt. Ik begin met de hierboven bedoelde passage in haar verband zo letterlijk mogelijk te vertalen. Dan bezie ik verder wat Aristoteles met de metafoor die hij als voorbeeld gebruikt, doet en vervolgens bezien we wat Aristoteles verder over de ‘overdracht’ zegt, en wat enkele geleerden zeggen over Aristoteles-en-de-metafoor. Tenslotte stel ik de vraag of, afgezien van Aristoteles, er reden is om te denken dat de metafoor een ‘cognitief extra’ heeft boven een mededeling in normale bewoordingen, en speciaal de wat soms genoemd wordt ‘levende’ metafoor. Ik zelf kan daar niet van overtuigd raken.

Close

Discussions about the aesthetic relation frame (or modal aspect) are often focused on subject-object relations, on objects of arts, their production and their perception.1 A Christian philosophical anthropology emphasizes human subject-subject relations and human acts, including more than the production of artefacts. According to the philosophy of the cosmonomic idea, any kind of human act has an aesthetic aspect. Yet, I shall restrict myself to types of characters (or structures of individuality) that are aesthetically qualified. I shall discuss (1) characters of acts, which objects are not typically aesthetic; (2) characters of acts, which objects are aesthetically qualified; (3) characters of acts performed in subject-subject relations, and (4) characters of aesthetically qualified associations.

Close

Het boek Filosofie van taal en tekst van René van Woudenberg is een heldere en uitdagende inleiding in enkele problemen van de taal- en tekstfilosofie. Het is niet een inleiding in verschillende filosofische theorieën over taal en tekst, maar eerder een inleiding in de problemen die in die theorieën aan de orde komen. Het centrale vraagstuk dat in het boek aan de orde komt, luidt (5):
‘Wat zeggen we precies wanneer we zeggen dat een woord, zin of tekst, betekenis heeft?’ De auteur streeft dus naar verheldering van het begrip ‘betekenis’. Waar onduidelijkheden zijn door het verschillend gebruik van dit begrip, probeert Van Woudenberg deze op te lossen door heldere onderscheidingen aan te brengen.

Close

Close

Articles
René van Woudenberg, ‘Aspects’ and ‘Functions’ of Individual Things

Bruce C. Wearne, Deism and the Absence of Christian Sociology

Roy Clouser, Reason and Belief in God

Abraham P. Bos, Het christelijk platonisme van prof. dr. C.J. de Vogel in nieuwe belichting

Critical Study
Maarten J. Verkerk, De oratie van Johan J. Graafland

Close

‘Modal aspect’ is a central notion in so-called ‘Calvinistic Philosophy’ (henceforth referred to as CP1). To be sure, this is true of only one of its versions, namely Dooyeweerd’s. For Vollenhoven’s systematic philosophy, which of course may also lay claim on the title CP, has no use for it. In his version pride of place is given to the notion of ‘function’. This paper is a meditation on the question what ‘aspects’ and ‘functions’, within the bounds of CP, are supposed to be. Doing so will shed, I hope, at least some light on the question which, if any, of the two is the more intelligible and useful notion. Right at the beginning I should like to make it clear that this paper is narrowly focussed on the indicated questions. My aim is not to discuss any theory about modal aspects, such as Dooyeweerd’s theory that modal aspects
are refractions in time of something supra temporal, or his theory that there is an Archimedian Point from which human beings can overlook the various modal aspects. Nor will I discuss any theory about functions. The indicated questions seek to establish what the phenomena are that such theories are about. This paper is also narrowly focussed in that whatever differences may turn out to exist in the course of this meditation between Vollenhoven and Dooyeweerd, it will not discuss them in any depth. A serious discussion of these differences will have to take into account the theories that I propose presently not to deal with. Let me now turn to the first question.

Close

This article encourages a reconsideration of Christian sociology. It explains how deism makes a decisive impact in the theoretical foundations of the discipline. Dutch neocalvinistic philosophy in its North American immigrant setting after World War II issued a
challenge which drew attention to the dogmas of deism implicit in sociology, but this challenge has not been met. Christian sociology, however, still retains its God-given vocation to find ways to encourage people everywhere to positively form complex differentiated social settings in the Spirit of the Suffering and Glorified Messiah.

Close

In his article “Fides et Ratio” (Philosophia Reformata 2000, 65: 72-104), Eduardo Echeverria states he is writing out of his concern that since “… the lack of unity among Christians represents the grave obstacle for the proclamation of the gospel, we should take every suitable opportunity to increase the unity of all Christians. The present essay is meant as a contribution toward this goal.” (p.72). The increased unity he has in mind is a reconciliation of the traditional scholastic interpretation of Christian doctrine (which he designates the “TSC”), and the Calvinist tradition (which I will designate the “CT”). More specifically, he seeks a unity between them concerning the relation of faith and
reason, that is, the role of reason in belief in God. To this end he compares what he understands of the CT, as represented by Calvin and Dooyeweerd, with the TSC as represented by St Thomas and the encyclical, Fides et Ratio (1998) by Pope John Paul II. In all that follows I will be agreeing with Echeverria that this is, indeed, an important concern and a laudable goal, and I hope that what I offer here in reply to his essay will be taken in that same charitable spirit. So even though I find that Echeverria’s account of the differences between the TSC and the CT is seriously mistaken, I do agree that it would go a long way toward greater cooperation between our two traditions if we could at least agree on what our differences are and work toward resolving them. For that reason I will be more concerned here with clarifying those differences than with arguing for the CT. That does not mean that I will not at times offer brief accounts of why I think
the CT is right to differ from the TSC on certain points; it only means that I do not regard the case I will make for these points as anywhere near complete. This brevity is made necessary because I find the misunderstandings of Calvin, and especially of Dooyeweerd, to be so many and so knotted in “Fides et Ratio” as to form a tangled skein that would require more than just one article to unravel. I have also decided that there are so many strands to this skein that for the sake of clarity I will restrict myself to only a few of them. My assumption
is that it would be better to make real progress with getting a few key differences in focus, than to end up producing a tangle of my own in an attempt to cover every point raised in Echeverria’s long article. My hope is that the treatment of the points I do cover will be sufficient to indicate how a more thorough untangling would proceed.

Close

Het is zeer verheugend dat een nieuw boek van mevr. C.J. de Vogel verschenen is. Het is historisch van belang en de schrijfster verdient het, dat mede hierdoor nog weer eens de aandacht gevestigd wordt op haar persoon en haar werk. Daaraan wordt ook bijgedragen door de ‘Prof. dr. C.J. de Vogel Stichting ter bevordering van de wijsbegeerte der klassieke Oudheid’ die zich heeft ingezet voor het organiseren van de ‘C.J. de Vogel-Memorial lectures’. Deze vormen nu reeds bijna vijftien jaar de openingslezing van de conferenties van de International Plato Society die om de drie jaar gehouden worden.

Close

In 2001 hield Johan J. Graafland zijn oratie Maatschappelijk ondernemen: analyse, verantwoording en fundering. Hiermee aanvaardde hij het ambt van bijzonder hoogleraar Economie, Onderneming en Ethiek aan de Universiteit van Tilburg. Graag wil ik Johan Graafland van harte feliciteren met zijn benoeming. Ik ervaar het toch steeds weer als een bijzondere zegen als christenen zo’n positie mogen bezetten. Ik wens hem veel vruchten toe op zijn arbeid. Op de nieuwjaarsconferentie 2002 van de Vereniging voor Reformatorische Wijsbegeerte heeft Graafland een lezing gegeven waarin hij enkele momenten uit zijn oratie toelichtte. Op die conferentie mocht ik als co-referent optreden. De week voorafgaande aan de conferentie was ik voor een zakenreis in Taiwan. Ik kwam vrijdagsavonds weer in Nederland terug. Door een ongelukkige samenloop van omstandigheden kreeg ik ook toen pas de tekst van de oratie van Graafland in handen. De tijd was voor mij te kort — en de onvermijdelijke jet-lag werkt dan ook niet mee — om de oratie goed te bestuderen en op vruchtbare wijze te kunnen reageren. Ik had geen andere mogelijkheid dan een ‘eigen’ verhaal te houden (een verkorte versie van een artikel dat ik zojuist voor Beweging had geschreven). Graag wil ik nu van de gelegenheid gebruik maken om inhoudelijk op de oratie van Graafland in te gaan.

Close

Close

Close

On the 14th of March 2002 Dr. H. Evan Runner passed away. Readers of Philosophia Reformata who are unfamiliar with Calvinist-Reformed life in North America may perhaps recognize the name from the former listing of this journal’s corresponding members. Readers acquainted with developments in North America will mourn the passing of a key figure who, with inspirational force, urged the necessity of semper reformanda of education, society and culture, and who applied all the energy of his mature life towards implementing a biblically inspired redirection of life.

Close

In de oriëntatiefunctie van de journalistiek gaat het om het wegwijs maken van het publiek in een veranderende wereld. In deze oriëntatie is de bewustheid van het eigen wereldbeeld essentieel. Er wordt in het denken over de oriëntatiefunctie bewust gekozen voor een fundamentele doordenking vanuit de (christelijke) ethiek. Journalistiek is namelijk niet alleen een maatschappelijk, maar vooral ook een ethisch gebeuren. Daarom zijn basisgegevens als dat communicatie een scheppingsgave van God is en dat elk mens een roeping heeft, van groot belang. Vanuit diezelfde achtergrond is er aandacht voor de functie van het wereldbeeld van een journalist, de nieuwswaarden en de vraag naar “goed en slecht” nieuws.

Close

Voor een goede beoordeling van het verschijnsel van de Gnostiek is het nodig rekening te houden met (A) de invloed van Philo van Alexandrië, (B) het geschrift Over de kosmos en (C)
de filosofie van Aristoteles. In de moderne discussie zijn die drie factoren vaak verkeerd ingeschat.

Close

This article focuses on Justin Martyr’s apologetical intent in his use of the term ‘logos’, recognizing ambiguity and word-play. The lengthy, complex discussions of Justin’s use of ‘logos’ (from early Christian debates on subordinationism, to more recent claims of A. Harnack regarding Justin’s ‘Hellenization’), have neglected the apologetical aspect. The author highlights the epistemological character of Justin’s central part/whole argument. Accordingly, both the position which understands Justin affirming a general revelation that gives more than partial access to truth outside of Christ (H. Chadwick), as well as one which affirms an unbridgeable chasm in knowledge of truth between Christians and unbelievers (R. Holte) is rejected. While only Christ, as ‘logos’, gives the complete revelation of God, Justin denies that this truth was totally veiled to unbelievers; they are without excuse in unjustly persecuting Christians.”

Close

This article is devoted to the conceptual analysis of two texts of leading scholars in cognitive neuroscience and its philosophy, Patricia Churchland and Eric Kandel. After a short introduction about the notion of reduction, I give a detailed account of the way both scientists view the relationship between theories about brain functioning on the one hand and consciousness and psychopathology, respectively, on the other hand. The analysis not only reveals underlying philosophical mind/brain conceptions and their inner tensions, but also the conceptual relevance of distinctions that are fundamental in the work of Dooyeweerd, such as the distinction between modes and entities, between law and subject and between subject function and object function. After a brief clarification of the way these distinctions function in Dooyeweerd’s theory of the body as an ‘enkaptic structural whole’, I try to explain how the conceptual framework, developed here, could be applied to brain functioning and leads to greater clarity in neuroscientific theorizing.

Close

Not all questions for explanation are answered by referring to a cause. Yet many answers to questions like: Why is something the case? Why does this occur? do mention a cause or are phrased as a causal explanation. Salmon seems to suggest that even functional explanations might sometimes be reformulated as a causal one. As an illustration of a functional explanation he mentions the fact that jackrabbits in the southwestern part of the United States have extremely large ears because they constitute an effective mechanism for the temperature regulation these rabbits need in the hot, arid regions they inhabit. Following Salmon’s causal account of a functional explanation one could phrase the answer to the question: What is the cause of the long ears of the jackrabbits? as: The hot and arid nature of the habitat where they live. Understood in this way, it is the heat of the area that is the cause of the extremely long ears of the jackrabbits. Yet there are some problems with this kind of a cause. The causal connection between the heat and the long ears is of a different nature than the one between the heat and the rise of the body temperature. The functional explanation even rephrased as a causal one can hardly be understood just in terms of a physical cause and effect. The causal effect of heat in relation to the development of long ears depends on the goal or function they serve for the survival of the jackrabbit under the specific conditions of its habitat.

Close

In het artikel ‘Het conservatisme: kritiek van de Verlichting en de moderniteit’ in Philosophia Reformata (65, 2000, 126-153) gaat Andreas Kinneging op zoek naar de wortels van het conservatisme en bespreekt hij de relatie met de Verlichting, het christendom en de moderne samenleving. In deze reactie wil ik kort enkele opmerkingen en vragen plaatsen bij de veertien paragrafen van zijn betoog. Dat Kinneging het debat heeft aangezwengeld acht ik van waarde. Ik heb bewondering voor zijn belezenheid en het consequent vasthouden en
doorvoeren van gedachten en waardeer zijn betrokken verzet tegen de onverschillige houding van ‘ik ben o.k., jij bent o.k.’ in de Nederlandse samenleving. Bij het lezen moest ik ook denken aan het oude spreekwoord: ‘Wat baten goede wetten bij bedorven zeden?’ Tegelijkertijd is er ook kritiek, met name waar hij conservatisme en christelijk geloof in elkaar probeert te schuiven of de Verlichtingsidealen tekort doet7. Er van uitgaand dat de lezer zijn betoog kent (of makkelijk kan opzoeken) sluit ik aan bij zijn paragraafopbouw en ga vooral in op zaken die ik anders zie of waarover ik iets wil opmerken.

Close

Close

Articles
M.D. Stafleu, Evolution, history, and the individual character of a person

C. Ouwendorp, Wet Of essentie

Critical Studies
Johan Stellingwerff, De metafysica van Cornelis Verhoeven vergeleken met die van Heidegger, Plato en Aristoteles

Ab Klink, Goed, kwaad en de affirmatie van het leven

Close

Close

This paper describes an empirical approach to a Christian philosophical anthropology, moving by a number of steps from the circumference to the centre. I shall apply the metaphor of mutually enclosing horizons. The course of the argument is that people are part of nature, called from the animal kingdom, opening up natural characters and developing interhuman relations and normative characters in their history. Each person has an individual character and stands in the presence of the Lord. The latter is not the end, but the principle of Christian philosophy.

Close

Essentie en accident zijn begrippen waarmee filosofen van oude tijden af tot op de dag van vandaag zich bezig hebben gehouden. Essentie kan omschreven worden als datgene waarom een ding is wat het is. Het is een equivalent van wat Aristoteles noemt to ti einai. De essentie is dus de radicale grond van de vele eigenschappen van een ding waarnaar de eigenschappen noodzakelijk verwijzen.
Essentie wordt dan ook wel gezien als de abstracte (wijsgerige ) pendant van een concrete entiteit. De laatste betekent wat iets actueel is of kan zijn (ens actu, ens potentiâ), terwijl de eerste verwijst naar de grond waarom iets precies is wat het is. De vraag naar de essentie is dus de vraag naar het wat (quid) van een ding: wat is een boom?, wat is een mens? enz.

Close

Cornelis Verhoeven was een beschouwelijke en fijnzinnig filosoof die veel doceerde en schreef, maar geen systematisch geordend geheel naliet. Wel zijn reeds tien delen van zijn Verzamelde Werken (VW) verschenen. Deze filosoof van de nuance was een bescheiden mens, zoals Thomas à Kempis, die contemplatie zocht ‘in angello cum libello’. Ook was hij een liefhebber van de heldere sfeer zoals die uitgedrukt wordt in de intieme schilderijen van Johannes Vermeer. Als een Nederlands filosoof bleef hij niet onbekend want hij werd, met zijn verzorgde taal in een stroom van geschriften, door een brede kring gelezen.

Close

Het is alweer meer dan een decennium geleden dat Charles Taylors boek Sources of the self werd gepubliceerd. De gerenommeerde hoogleraar in de filosofie aan de McGill University in Canada presenteerde daarmee een boek van meer dan 500 pagina’s over ‘the making of the modern identity’. Ondertussen verscheen een herdruk van het boek. Dat illustreert de blijvende belangstelling die er voor het boek is. Die belangstelling is zeer terecht. Wie namelijk geïnteresseerd is in morele filosofie kan hier zijn hart ophalen. Het boek getuigt van een grote kennis van zaken: de honderden pagina’s beslaan terreinen van filosofie, geschiedenis, kunst, religie en literatuur, met af en toe
een uitstapje naar de sociaal-economische context waarin zich transities in de morele en mentale opmaak van het Westen voordoen. Die uitstapjes hebben overigens wel een plichtmatig karakter. Het lijkt er eerder op dat de auteur daarmee heeft willen laten zien dat hij zichzelf wel degelijk realiseert dat die context er ook toe doet dan dat zij iets wezenlijks aan de argumentatie van de studie toevoegen.

Close

Close

Articles

Calvin Seerveld, Christian aesthetic bread for the world

Mike Goheen, Gospel, Culture, and Cultures: Lesslie Newbigin’s Missionary Contribution

Critical Study
A. Troost, Ethiek, vakfilosofie van de ethiek en wijsbegeerte. Kritische studie n.a.v. J. Douma, GRONDSLAGEN christelijke ethiek

Close

It is a biblical faith position that followers of the Christ should give away the bread they bake freely (Ecclesiastes 11:1-16, Matthew 5:38-42), rather than try to force your neighbour to accept it. Maybe the others only eat cake, or hard-boiled arguments. If the neighbours, however, need and ask for nutritious bread, we rich Christians are called by God to provide wholesome food for thought as well as bellies, says Scripture, with a gentleness, respect for the stranger, and with a sound, self-critical consciousness that may involve our getting hurt ourselves (I Peter 3:13-17).

Close

Lesslie Newbigin’s book Foolishness to the Greeks: The Gospel and Western Culture opens with an interesting observation. On the one hand, the relationship between the gospel and culture is not a new subject. One thinks, for example, of the classic study of H. Richard Niebuhr who proposed five models of the relation of Christ to culture, and of work of Paul Tillich who struggled toward, what he called, a ‘theology of culture’ (Niebuhr 1951; Tillich 1959). However, the majority of work has been done by scholars who have not had the
missionary experience of communicating the gospel to a radically foreign culture. On the other hand, the last three decades have witnessed a spate of studies on the issue of gospel and culture within the discipline of missiology under the general rubric ‘contextualization studies.’1 Missionaries have become more aware of the western captivity of the gospel and have struggled
fruitfully with the issues of gospel and culture, and gospel and cultures. Yet while “it has sought to explore the problems of contextualization in all the cultures of humankind from China to Peru, it has largely ignored the culture that is the most widespread, powerful, and persuasive among all contemporary cultures — namely . . . modern Western culture” (Newbigin 1986:2-3). To put Newbigin’s observation another way, the missionary experience and tradition has gained penetrating insight into the issues of gospel and culture, and gospel and cultures but this tradition has not been appropriated in mainstream western scholarship to shed light on the subject of gospel and culture, and more particularly on the relationship between the gospel and western culture. To my way of thinking, this is a great loss because the missionary experience of cross-cultural witness offers important insight into the gospel-culture relation.

Close

‘GRONDSLAGEN christelijke ethiek’ van de theoloog-ethicus J. Douma geeft een goede gelegenheid de ‘Reformatorische Wijsbegeerte’, speciaal die van H. Dooyeweerd, en haar toepassing op een vakwetenschap, te vergelijken met traditioneel-theologische c.q. klassiek-gereformeerde opvattingen over de grondslagen van de ethiek. Die vergelijking ligt voor de hand omdat het hoofdonderwerp van dit tamelijk omvangrijke boek van 413 pagina’s een filosofisch onderwerp is, geen theologie, zelfs geen theologische ethiek, maar
een vakfilosofisch onderwerp. We zullen dus niet discussiëren met de schrijver over allerlei onderwerpen die men gewoonlijk als ethische problemen beschouwt, want daarover zal een geplande reeks van vijf andere boeken gaan. Bovengenoemd boek echter gaat niet over een of ander ethisch vraagstuk, maar over wat de titel alleen al door de gebruikte hoofdletters, met veel nadruk stelt: grondslagen van de eigenlijke ethiek.

Close

Close

G.J. Buijs, H.G. Geertsema, A. Vlot and W. Vollbehr, Cultures and Christianity A.D. 2000

B.H. Son, Cultural Relativism and the Transformation of Culture

B.J. van der Walt, Culture, Worldview and Religion. A Perspective from the African Continent

L. Senituli, Response

A. Vlot, Cultural Diversity and Technological Development

E.R. de Powell, A Response on Technology

B. Gaál, European Civilization from a Scientific and Technological Point of View

A. García de la Sienra, Reformational Economic Theory

Chang, Huai-Chen, Response

A.A. Quainoo, Response

R.A. Jongeneel, Comment

E. Storkey, The Family and Cultural Change — Some Christian Reflections

A. Tapingkae, Response

M.P. Maggay, Now that we are Face to Face, or, the Myth of a Global Village

J.W. Skillen, Politics in One World

Y. Turaki, Is Democracy the Ideal Universal Political System?

Jeong-kii Min, Response

A. Vlot and B. Goudzwaard, We are People of the Way. An Impression of the Final Session of the Conference

Close

Close

Culture is a concept that is claimed these days as the last authority for appeal in most discussions on human affairs and as the ultimate cause of important differences among people: “[C]ulture is the sole source of the validity of a moral right or rule”1 Only culture seems to be conclusive for almost all of what men are and what they do. Culture is what we collectively create but, at the same time, what we are determined by; we are our own masters and at the same time slaves of our own creations. The culture that is so decisive today,
however, is not a universal culture common to everyone but the concrete culture of each society2 here and now. Thus the culture that is concretely relevant to us today is plural. Pluralism in the present understanding may not necessarily trouble Christians, but the relativism that accompanies it does. More alarming, however, is cultural determinism that seriously discourages Christian efforts for evangelism and, especially, foreign mission.

Close

Why is a Reformational philosophy needed in Africa? It is necessary, because something is missing in African Christianity. Most Western missionaries taught Africans a “broken” or dualistic worldview. This caused a divorce between traditional culture and their new Christian religion. The Christian faith was perceived as something remote, only concerned with a distant past (the Bible) and a far-away future (heaven). It could not become a reality in their everyday lives. It could not develop into an all-encompassing worldview and lifestyle. Because Reformational philosophy advocates the Biblical, holistic approach of a comprehensive worldview, it is welcomed on our continent. It contains a healing and liberating message to our bleeding and lost continent. What Africans, however, neither want nor can afford, is an ivory tower philosophy, playing intellectual games; a philosophy which does not do or change anything. They want a philosophy which is a “marriage” between abstract ideas and the facts on the ground. They need a Christian philosophy with compassion that may even contribute to the alleviation of their poverty!

Close

In the final semester of my final year as an undergraduate at the University of the South Pacific in Fiji in the early 1970’s, a friend’s uncle (his mother’s brother) died as we were preparing for our final exams. His funeral was to be held on the same day as our final paper and he was only informed the day before. There was no time to make preparations with the University authorities to have him sit the exam paper at a later date as the funeral was on another island.

Close

Every day half a million passengers, 1.5 million e-mails and 1.5 trillion dollars cross international borders. In his Jihad versus McWorld — How the planet is both falling apart and coming together Benjamin Barber2 argues vividly that our modern world is torn apart by two opposite tendencies: On one hand is the globalization into enormous economic structures with one global marketplace for gigantic ‘global players’ like McDonald’s and Microsoft, accompanied by a shallow, universal, mass culture and the consumerist and materialistic life-style of pop
idols, video clips, soap series and popular brand names. And on the other hand is a flourishing fanatic nationalism claiming splintering independence of small ethnic communities and resulting in numerous bloody local wars: Rwanda, Bosnia, Kosovo, Timor. The refugees, that as a consequence of these conflicts flood the West, create there a multi-cultural, pluralistic society and consequently societal tension.

Close

Adrian Vlot has worked out an excellent historical perspective, followed by a philosophical assessment, and finally a theological point of view. I do not wish to analyze every aspect of his paper because I basically agree with his evaluation except on some points that will become clearer from my observations. These will be mainly experiential, and even anecdotic, because I think they can contribute to show how people see things from an underdeveloped world.

Close

Adrian Vlot used a lot of information when he wrote his article. I do not intend this brief presentation to give additional information or remarks on the topic. My aim is to support his ideas. I am a mathematician, physicist and theologian. I interpret science as a human activity describing and understanding the phenomena of the created universe based on observation, explaining the relationships in the universe
afterwards and, in addition, discovering further areas via human intellectual abilities. In my interpretation technology is something through which man makes use of the experience, knowledge, discovered relationships and laws in practice to create new tools or new materials which facilitate further research. That is how science and technology are related. In historical chronology, technology preceded science but later science also achieved results preceding their application in practice. Among others, the chronological intertwining is represented by Faraday and Maxwell’s activities.

Close

Herman Dooyeweerd pointed out to a law of historical development whose discovery he attributed to Hegel, namely the normative law of correlative differentiation and integration in the inter-individual societal relations founded in the opened historical development. After his extremely illustrative and brilliant analysis of international fashion, he stressed that

the differentiational process is indissolubly bound up with an internationalintegrating tendency, imparting a cosmopolitan character to the forms of social intercourse.

Dooyeweerd’s prophetical thesis regarding this global integrating tendency is the following: That the integrating factors are nothing less than the individuality structures or type laws of the individualized inter-individual relations. Now, since these type laws are constitutive of the structure of the world, the conclusion arises that world-integration is impelled by the divine order even when led by greedy trans-nationals trying to dominate the world. What this means is that we must be prepared to accept world-integration as a normal tendency that must eventually end up in the full political and economic integration of the planet.

Close

As an Oriental, born and raised in Taiwan in strict conformity to the precepts of Buddhist and Confucian ethical patterns for human behaviour and who has spent most of her life in active business throughout the Far East, I would like to say in the first place that China’s contact with the West since the first half of the 19th century is a story full of disturbances. The slow process of adaptation and adjustment of China to the new situation created by Western aggressions was quite haphazard since China’s solid cultural self-consciousness made it
underestimate the significance of the impact from the West, and particularly the impact emanating from the Anglo-Saxon part of the world.

Close

In the introduction the following section stand out in my mind: “….. ..that world-integration is impelled by the divine order even when led by greedy trans-nationals trying to dominate the world ….. be prepared to accept world integration as a normal tendency that must eventually end up in the full political and economic integration of the planet. This does not mean that everything is fine with the integration process: As with any other process involving human actions, world-integration is tainted with sin and evil.” I share the writer’s sentiments and would add that since world-integration and globalisation are inevitable consequences of economic development, as Christians our responsibility is to ensure that the process is equitable, sustainable and in conformity with the teachings of Christ. The players in the
globalisation process are none other than ourselves as owners, employers, employees and clients of the trans-nationals spearheading the process. I have come to the conclusion, and this is purely personal, that in a country like Ghana which, since independence in 1957, has seen every shade and manner of political ideology, dictatorships and democracies: “The interests of global trans-nationals are ironically contributing to political stability. With this stability civil society through its organisations and associations has the opportunity to compel government to respond to the needs of its citizens and thus address burning issues such as poverty, unemployment and pollution.” I hold the view that in the African context political stability, good governance and respect for human rights must be an integral aspect of García’s NF. This is due to the fact that a stable environment is a productive environment.

Close

In 1998 the book The wealth and poverty of nations was published, written by David Landes, a retired professor in economic history from Harvard. Within a few months more than 50.000 hardcover copies were sold of this best-selling book. In that book, with its 544 pages, Landes tries to answer the question why in some countries and regions the economies are performing well and why others remain backward. Differences in economic performance are subsequently explained by differences in culture and religion. With the West-
Europeans and their descendants in the US, Canada and Australia yielding the best performance, his answer is that the capitalist values and Calvinist religion are the main explanatory factors.1 In fact these are the old stories of Adam Smith and Max Weber, but now told by a good writer. Recalling the theme of our session, say ‘Economics within the context of Cultures and Christianity’, I expected a paper which would re-examine (and criticize) the Landes story from a christian philosophical perspective.

Close

1t is encouraging that many Christians are now familiar with the notion of Worldview. This means that they readily recognize that it is not possible to understand or assess the social changes that take place without asking fundamental questions about the basic beliefs of a culture. For, even when it is unconscious of the process, every culture is an outworking of some response to deeply religious questions of life and meaning. Questions about God, reality, human personhood, time, history, evil and salvation underly the way of life in
every society, whether we focus on its sexual morality, its family values, its legal and political structures or its economic and trading practices. So it makes sense to assume that changes in societal practices reflect more than simply changes in technology or economics. They reflect changes in worldview.

Close

Dr. Storkey’s analysis of the family and culture in this era of globalization is both profound and provocative. There are many, many points which deserve an asterisk, an exclamation point, or an “Amen”. But instead of simply reiterating what she has already said very well, I believe it may contribute best if I suggest an Asian perspective, or perhaps, because Asia is so vast, I should respond as a child of Thailand.

Close

Circulating in the marketplace for some time now is the notion that the world has contracted into a ‘global village’, McLuhan’s construct of a universal sensory world where we are back to the social intimacy of a village and the depth involvement of hearing in the wilds the primitive resonance of tribal drums.

Close

The program for this conference indicates that one of the fruitful, and thus positive, consequences of the conjunction of the western Enlightenment with Christianity has been political freedom and democracy, the breakup of state absolutism, and the establishing of human rights. Since these political-legal practices and ideals now appear to be almost universally approved or aspired to, we might hypothesize that they transcend, or serve as the ultimate political telos, for all cultures and societies. On the other hand, the truth might simply be that the push for democracy and human rights around the world represents nothing more than the pressures of western hegemony.

Close

James W. Skillen’s paper on Politics In One World raises a question on whether Democracy can be advocated as the ideal universal political system. Skillen’s answer is imbedded in this: “since these political-legal practices and ideals now appear to be almost universally approved or aspired to, we might hypothesize that they transcend, or serve as the ultimate political telos, for all cultures and societies”. Not fully convinced by this assertion, Skillen proffers an ideological question: “the truth might simply be that the call for democracy and human
rights around the world represents nothing more than the pressures of western hegemony?” The entire paper of Skillen examined the two answers at length. My response to this paper is not to re-state issues of agreement but to raise fundamental and universal political issues. As a Christian, there is a lot that we have in common, but given our cultural backgrounds we differ in our interpretations of social history and political philosophy and also in our understanding of the concept of democracy and its universal application. Rather, I chose to highlight my differences with Skillen on the subject, Politics In One World.

Close

Close

“What should we do then?” This was the urgent question of the people after hearing the penetrative message of the prophet John the Baptist (Luke 3). The same question was inevitable after hearing all the preceding papers and discussions that treated our situation as Christians in our time from different angles. A final plenary session with the 160 participants out of 25 different nations was held to address, summarize and connect the most important issues brought up during the conference. A panel prepared and presented an
outline for this final session. Panel members were: conference chairman Henk Geertsema (The Netherlands), Bob Goudzwaard (The Netherlands), Elsa de Powell (Argentina) and Bong Ho Son (Korea). Their outline consisted of two main points: 1. Analysis and understanding, and 2. Calling and perspective. Both points were subdivided in three aspects. Henk Geertsema chaired this
final session. Not a full transcription but an impression is provided here of the presentation of the six points by the panel as well as the subsequent discussion.

Close

In “On the character of social communities; the state and the public domain”
[Philosophia Reformata 69(2):125-39, 2004] Dick Stafleu has suggested that the
social aspect as currently constituted under Dooyeweerd, covers two distinct
things:
• companionship
• authority and discipline,
and that the latter should become a new aspect, the political, placed after the
economic and before the juridical. (Stafleu seems to have dispensed with the
aesthetic aspect that currently lies between those two aspects, largely taking
Seerveld’s line that it should be redefined and placed earlier; see footnote 9
on p.130) I would like to briefly suggest some issues that need to be discussed
and resolved before his suggestion is adopted.
I have long felt the tension between the two parts of Dooyeweerd’s version
of the social aspect that Stafleu refers to — companionship and authority —
and I think Stafleu is right to open up discussion about it. But I am not happy
that his proposal either is necessary or solves the problem. Moreover, I can also
understand something of Dooyeweerd’s own thinking as he kept the two
together.

Close

The position paper for this symposium provides an instructive account of the
false antitheses and destructive fragmentation that have beset morality and
ethics in our ‘late modern’ societies. We plenary speakers have been invited to
contribute broader philosophical and historical perspectives to the tasks of
diagnosing and overcoming these antitheses and this fragmentation. I would
like, therefore, to bring to these diagnostic and constructive tasks the theoretical
resources of the English Reformation which, although doctrinal and theological
rather than philosophical (as independently conceived), are, in my
view, germane to any coherent Christian ethical undertaking. While I shall
concentrate on the constructive ethical contribution of English Reformation
theology, I would like to offer a brief indication of its diagnostic relevance, by
pointing to certain resemblances (possibly even continuities) between the present
ethos and the ethos to which the 16th century reformers were responding,
with its late medieval and renaissance strands.

Close

The endeavour of science is to find unity in multitude, relatedness in diversity, continuity in
discontinuity. By this way reality is simplified for scientific conception and description. With its
reliance on observational data and logic, and with the scientific approach to understand the
complexity, functionality, rationality and interrelationship of every aspect of reality, natural
sciences do bring forward fascinating new insights on the concealed secrets in natural structures
and processes. The crucial position of time in the laws of the universe followed from the
work of Newton in the late seventeenth century. Newton gave time an abstract existence, independent
from nature. Einstein restored time to its place in the heart of nature, as an integral
part of the physical world. From the implications of Einstein’s time, scientists made one of the
most important discoveries in the history of human thought: that time, and hence all of physical
reality, must have had a definite origin in the past. Thus natural sciences have to accept the
concept of origin. God formed man to glorify him as his earthly steward by giving him
dominion over creation. Man is therefore responsible to God, also in his formation of science,
by which a miraculous world of boundless diversity and interrelationship from the atomic scale
to astronomical vastness is revealed. If we also take account of the transcendental revealed
principle of creation, scientific thought becomes open, also in our ethical responsibility.

Close

1. Introduction: What is the Problem?
There are long standing problems of how one can account for moral properties,
problems that are driven by the background metaphysical milieu into
which one is trying to fit the moral properties in question. David Hume faced
this problem in the context of the Newtonian-mechanistic worldview. His
solution was to compromise the mechanistic worldview by undermining the
physicalistic notion of causal relations via his famous Critique of Induction and
reduce moral properties to a sensory “sentiment.”

Close

‘Globalization’ is on everybody's lips; a fad word fast turning into a shibboleth, a
magic incantation, a pass-key meant to unlock the gates to all present and future
mysteries. For some, ‘globalization' is what we bound to do if we wish to be
happy; for others 'globalization' is the cause of our unhappiness. For everybody,
though, 'globalization' is the intractable fate of the world, an irreversible process;
it is also a process which affects us all in the same measure and in the same
way.1
These words of Zygmund Bauman succinctly depict the contemporary situation
all of us are facing no matter where we come from. As Christians, it is very difficult
for us to oppose globalization, in principle, since Christians have been
globalist almost from the start. Even though Christians have historically felt a
deep rootedness in a certain national, ethnic or cultural identity, there was always
someone or some groups who were ready to transcend their local and cultural
bounds. Christian zeal for mission work over the whole globe: “to the
ends of the earth” demonstrates this. Christianity is a 'global religion,' even
though there is still prejudice to think of it as typically Western. Contrary to the
global North, Christianity is rapidly growing in the global South, especially in
Africa and Latin America.

Close

Over de vraag hoe geloof en verstand zich onderling verhouden, bestaat geen
communis opinio; ook in het verleden is die er nooit geweest. Integendeel, de
filosofiehistorie vertoont een complexe verscheidenheid van opvattingen. In dit
artikel heb ik deze geordend in een beperkt aantal grondschema’s of
grondmodellen. Ik breng zeven van die grondmodellen ter sprake, en duid ze
kortweg aan met de termen identificatie, conflict, subordinatie, complementariteit,
fundering, authenticiteit en transformatie. Mijn analyse laat zien hoe
deze modellen, eenmaal present op het publieke forum, zich blijvend doen
gelden, tot op de dag van vandaag. Hun sterke en zwakke kanten dagen ons uit
tot een eigen standpuntbepaling in het debat over religie en rede.

Close

In deze bijdrage worden twee alternatieve visies op de verhouding van geloof en weten
geschetst aan de hand van twee middeleeuwse denkers: Bernardus van Clairvaux en
Thomas van Aquino. De auteur betoogt dat zowel de ‘rationalistische’ positie van
Thomas van Aquino als de ‘anti-rationalistische’ positie van Bernardus van Clairvaux
beide, geloof en rede, als op waarheid betrokken zien, waarmee zicht wordt geboden
op het wijsgerige belang van dit vermeende anti-rationalisme.

Close

Dit artikel neemt de secularisatietheorie van H. van Riessen als leidraad. Het begint
met het onderscheid tussen secularisatie als emancipatie en als secularisme uit te
werken. Vervolgens toont het de actualiteit van deze theorie (die representatief wordt
geacht voor de Reformatorische wijsbegeerte) door op het punt van het onderscheid
tussen emancipatie en secularisme overeenkomsten met hedendaagse denkers aan te
wijzen (vooral Charles Taylor). Via een verbinding tussen emancipatie en modernisering
wordt daarna Taylors positie vergeleken met radicalere visies op deze verhouding
binnen de traditie van de Vrije Universiteit. In het slotgedeelte staat secularisatie als
secularisme centraal. Dit onderdeel begint met een analyse van het leerstuk van de
‘werkzame schijn’. Afgesloten wordt met een eigen visie op secularisme als religie. Een
ongetoetste vooronderstelling van veel (alle?) Reformatorische wijsbegeerte is dat
religie altijd in geconcentreerde vorm optreedt. Aan de hand van het voorbeeld van
multipele religieuze participatie in China maakt dit artikel aannemelijk dat
secularisme ook in diffuse vormen kan optreden.

Close

Reformational philosophy views reality structured as an original and meaningful
order, created by God.1 Reality is open to systematic research and
contemplation because it reflects a coherent order in its structures. It is this
order that also gives human society a systematic character. Institutions, communities,
relations, regulations, cultural patterns, social customs and manners,
all held together in a more or less coherent manner, shape society in a regular
way. In this article I will concentrate on patterns and conditions of social life
that serve as a framework for human identity. Identity refers to social belonging:
the conscious consideration of someone’s position in a given social order,
like established communities, nations and families. We develop personal and
collective identities in response to social and cultural patterns. It is impossible
to gain an awareness of what it means to be a person without a structured
social milieu. Being human means being part of a meaningful social order. My
question is to what extent reformational philosophy — viewing reality as a
meaningful order — provides a framework for the study of human identity.
For an answer to that question I want to examine the social philosophy of
Herman Dooyeweerd.

Close

On the basis of an initial reference to a number of critical appraisals of
H. Dooyeweerd’s philosophy, this article proceeds by provisionally focusing on
the image of Franz Xavier Von Baader1 — who was intellectually active during
the first part of the nineteenth century (he lived from 1765-1841) — in
secondary literature (late nineteenth century and early twentieth century).
The main concern, however, is to enter into a more detailed evaluation of the
claim made by J.G. Friesen,2 namely that all the basic systematic insights and
distinctions found in the philosophy of Herman Dooyeweerd are already present
in the thought of Von Baader. That Dooyeweerd was indeed influenced by
numerous philosophers and philosophical insights spanning the entire history
of philosophy is beyond doubt. However, that there is any direct influence on
his thought from Von Baader cannot be substantiated on the basis of the
available sources even though it is not unlikely that he might have been aware
of the existence of Von Baader. Both the quotations used by Friesen in support
of his thesis and an extensive reading of the original Collected Works of Von
Baader serve as a basis for the assessment of the claims made by Friesen. In
fact, there are a number of philosophical distinctions found in the original
works of Von Baader (not mentioned by Friesen) that, considered in isolation,
are much closer to views of Dooyeweerd. However, once these are placed
within the context of Von Baader’s thought, the striking and significant
distance between the thought of Von Baader and Dooyeweerd once again
become apparent.

Close

De apostel Paulus spreekt in één van zijn brieven over ‘de verduistering van
het verstand’ — een verduistering die het gevolg is van zonde.1 In het werk van
een groot aantal filosofen uit de westerse filosofische traditie heeft dit woord
van Paulus op een of andere wijze weerklank gevonden. Bij Augustinus,
Anselmus, Thomas van Aquino, Jonathan Edwards, Kierkegaard, John Henry
Newman en Franz von Baader bijvoorbeeld, en in ons land bij Abraham
Kuyper en Herman Dooyeweerd, vindt men reflecties over de noëtische
gevolgen van de zonde.2 Deze denkers hebben de noëtische doorwerking van
de zonde onder meer aangewezen in de volgende verschijnselen:
(a) dat mensen allerlei onware gedachten hebben
(b) dat onze kenvermogens lang niet altijd naar behoren functioneren,
zoals onder andere blijkt uit geheugenzwakte, misperceptie en foutief
redeneren
(c) dat mensen het vaak onderling oneens zijn.

Close

When it comes to studying the ideas of Herman Dooyeweerd as found in the
volume In the Twilight of Western Thought: Studies in the Pretended Autonomy of
Philosophical Thought, one should be tempted to ask, Will the real Herman
Dooyeweerd please stand up? Under normal circumstances, it would seem
unnecessary to ask such a question about a volume which is one of Dooyeweerd’s
best-known works in English. Based upon lectures given in North
America in 1958, it is often identified as the best English-language introduction
by Dooyeweerd to his own system of thought.2 However, In the Twilight
has appeared in three separate editions, none of which are explicitly or clearly
enough related to each of the others or to the original lectures which they are
supposed to represent. In short, this is a question of provenance. No, there is
no doubt that the substance of the work is Dooyeweerd’s. Yet, none of the
editions sufficiently identifies the relationship these essays had to previous
editions or to the original lectures, the nature of the lectures themselves
(exactly when and where they took place), and what role Dooyeweerd had in
bringing the lectures to publication or seeing them later revised. Some 45
years distant from the original publication, some of these questions can be
answered, but not all. Nevertheless, they should not be ignored. For In the
Twilight of Western Thought to be valuable in the present-day to readers interested
in Dooyeweerd’s thought, what little can be established concerning the
editorial process must be made known and the remaining uncertainties of its
publication and revision history must be publicly established. Furthermore,
differences between the editions must also be catalogued and made accessible
to readers of his work. The purpose of this essay is to document the history of
the lectures, their initial publication, and revisions. Secondly, this essay
includes a catalog of the differences between the various editions. As the
publishing history of In the Twilight of Western Thought makes evident, in order
for the work of Herman Dooyeweerd to continue to have influence, his published
and unpublished works must be carefully catalogued, their provenance
clearly determined, and the publishing, translation, and revision history of
each carefully delineated.

Close

Roy Clouser’s reply to my article on John Paul II’s 1998 encyclical Fides et Ratio
(FR) is learned, engaging, clear--and, respectfully put, full of errors on many
points regarding John Paul’s understanding of faith and reason.1 On this
matter, he attacks a straw man. Indeed, at times I wondered whether Clouser
and I had read the same encyclical. Despite this, however, let me underscore
my genuine appreciation of Clouser for pressing me to be clearer on my view
of the encyclical’s position on faith and reason.2
My reply is organized in two parts. First, I argue that in FR (1) faith is a form
of knowing; (2) John Paul II is not a rationalist; and (3) the impact of the fall
into sin on human reason is integral. Second, I defend the view of FR that a
metaphysical theology is necessary in order to give an account of the intelligibility
of the Christian revelation. Indeed, one of the biblical requirements for
a “Scriptural philosophy” is a philosophy of a truly metaphysical range,
according to John Paul (FR, nos. 80-83).

Close

In a recent issue of this journal René van Woudenberg meditated “on the
question what ‘aspects’ and ‘functions’, within the bounds of CP (= Calvinistic
Philosophy HGG)1, are supposed to be.”2 This meditation demands a reaction.
The purpose of this paper is to “shed … at least some light on the question
which … of the two is the more intelligible and useful notion”. Its aim is “not
to discuss any theory about modal aspects … but to establish what the
phenomena are that such theories are about.”(1) I believe that the paper does
not succeed in its goal.
My response is divided in two parts. First I will discuss some of the arguments
that Van Woudenberg uses in his analysis of the possible ways to understand
both ‘aspects’ and ‘functions’. In this part I will try to show that the
arguments used do not achieve what the paper aims at. In a second part I will
discuss some deeper issues that are at stake. Here I will argue that it is not
possible to understand the idea of ‘aspects’ or ‘functions’ apart from the
philosophical paradigm of which it is a part. In fact, I will try to show that Van
Woudenberg’s analysis depends upon a theoretical conception that is basically
different from that of reformational philosophy as conceived by Dooyeweerd
and Vollenhoven. Ultimately, what might be at stake is the question how
Christians should pursue philosophy. Is it possible to translate the basic
concepts of reformational philosophy into those of mainstream analytical
philosophy without the former loosing their critical intent?

Close

Veel wetenschappers, filosofen en theologen zijn van mening dat God nooit opgevoerd
mag worden als verklaring voor een verschijnsel. Eén argument dat ze hiervoor
aandragen is dat het op de een of andere manier in de aard van wetenschap zit dat
God er geen rol in kan spelen. In dit artikel ga ik in op een specifieke versie van dit
argument. Ik vraag me af of de aard van wetenschappelijke verklaringen uitsluit dat
God als verklaringsgrond wordt genoemd. Om die vraag te beantwoorden ga ik na of
de door wetenschapsfilosofen ontwikkelde standaardmodellen van wetenschappelijk
verklaren ruimte bieden aan theïstische verklaringen. Dat blijkt inderdaad zo te zijn,
enige kwalificaties daargelaten. De conclusie moet dan ook luiden dat de aard van
wetenschappelijke verklaringen niet zodanig is dat theïstische verklaringen uitgesloten
zijn.

Close

Is Nederland een fraudeland geworden? Na alle berichten over boekhoudschandalen
en het bekend worden van illegale prijsafspraken is het terecht dat
die vraag wordt gesteld. Het oplichten van aandeelhouders of van klanten gaat
in tegen verschillende ethische noties. Het verstrekken van onjuiste informatie
is niet alleen vanuit een utilistisch standpunt verwerpelijk vanwege de economische
schade die ontstaat doordat een optimale marktwerking belemmerd
wordt. Ook vanuit een deontologisch perspectief staan de ethische seinen op
rood: het bedriegen van aandeelhouders of klanten getuigt van weinig respect
en is onrechtvaardig omdat dit zelfverrijking mogelijk maakt ten koste gaat van
de stakeholders. Ook vanuit het perspectief van de deugdenethiek zijn deze
praktijken verwerpelijk: het achterhouden van informatie getuigt van een
gebrek aan integriteit en heeft een negatieve voorbeeldfunctie naar anderen.

Close

Betreffende Michiel Leezenberg, Rede en religie. Een verkenning. Amsterdam
2007: Van Gennep. 205 pagina’s. ISBN 9789055157266. Examencahier filosofie
VWO.
Rede en religie lijken elkaar uitsluitende begrippen te zijn. Religieuze tradities
verwijzen immers (meestal) naar een als transcendent beleefde werkelijkheid en
transcendentie onttrekt zich, minstens voor een deel, aan ons bevattingsvermogen.
Als voorwerp van religieuze overtuigingen gaat de transcendente
werkelijkheid ons verstand te boven. Deze gedachte is op onnavolgbare wijze
verwoord door Rudolf Otto in zijn bekende en populaire boek Das Heilige. Über
das Irrationale in der Idee des Göttlichen und Sein Verhältnis zum Rationalen. Volgens
Otto is er in het idee van het goddelijke een ‘rationeel deel’ dat door ons
verstand gevat kan worden en binnen het gebied van te definiëren begrippen
valt. Onder dat gebied ligt echter ‘een donkere diepte’ dat zich aan onze
begrippen onttrekt: het Ganz Andere waar religies over spreken is uiteindelijk
onzegbaar. Het is het irrationele in engere zin, dat niet gedacht kan worden en
ingaat tegen het verstand. Een voorbeeld daarvan noemt Otto de verschijning
van God aan Job, die gekenmerkt wordt door een boven elk begrip uitstijgende
wonderbaarlijkheid. Toch ontgaat ons het irrationele niet: het onttrekt zich
namelijk niet aan ons gevoel. Dankzij het gevoel kan men volgens Otto de irrationele
momenten van het goddelijke op ‘een eigensoortige wijze begrijpen’.

Close

Religie wordt vaak opgevat als een illusionaire macht waarmee onderscheid wordt
gemaakt tussen het seculiere en het sacrale en daarmee tussen mensen die wel en
mensen die niet uitverkoren zijn. Macht en geweld vallen in een dergelijke opvatting
vrijwel samen. Aan de hand van het werk van Pierre Bourdieu laat ik zien dat dit leidt,
hetzij tot een positie waarin ieder onderscheidend vermogen tussen wat waar of niet
waar is verdwijnt, hetzij tot een positie waarin de criteria zo hoog worden opgeschroefd
dat waarheidsvinding nauwelijks mogelijk meer is. Tot slot verdedig ik een
positie waarin religie begrepen wordt als een normatieve praktijk, waarin ook aan de
uitoefening van macht een eigen plaats toekomt.

Close

Willen de lidstaten kunnen beantwoorden aan de politieke, rechtsstatelijke en sociale ambities
van de Europese Unie, dan moet er iets gaan veranderen bij de overheidsstructuur in Brussel,
Straatsburg en Luxemburg. Dan moet er weer aandacht komen voor de ‘ziel van Europa’.
Vormen de Europese Gemeenschappen, begonnen om oorlog te voorkomen, alleen maar een
vrije markt? Is de Europese Unie slechts een geografisch afgebakende ruimte voortgedreven
door het grootkapitaal, of is het ook iets meer? Wat delen de burgers van Europa eigenlijk met
elkaar? In de EU is het besef doorgedrongen dat het in een club van vijfentwintig lidstaten, die
nog onvoldoende is doordrongen van de ‘idee Europa’, belangrijk is om te praten over
gemeenschappelijke waarden.

Close

Er zijn een aantal redenen om de binnen de Reformatorische Wijsbegeerte
door H. van Riessen ontwikkelde filosofie van de techniek aan te vullen. Het
ging Van Riessen alleen om de moderne techniek: “de reformatorische
benadering van de moderne techniek en waarom deze wezenlijk verschilde van
de techniek van alle tijden. Dat verschil zit in de wetenschappelijke basis van
de moderne techniek.” Zijn definitie was beperkt: “De ‘moderne techniek’ is
de, in een economische verbandstructuur vervlochten en daardoor gecoördineerde,
en overigens in wetenschappelijke zin ontplooide, vrije, beheersende
vorming met technische operatoren, met als doel, de productie van die cultuurobjecten,
die voor deze vorming geschikt zijn.” En zijn 7de en 8ste stelling
luidden: “De transformatie van energie door middel van technische operatoren
is karakteristiek voor de moderne, wetenschappelijk ontplooide techniek”
en “De kenmerkende methode der wetenschappelijke ontplooide techniek is
die van de neutraliserende functiedeling en functie-integratie.”

Close

The view that organized social communities or associations differ from unorganized communities
by having a kind of government or management exerting authority over the community appears almost obvious. Nevertheless it contradicts Dooyeweerd’s view, distinguishing organized communities from natural communities because of their being founded in the technical relation frame (or modal aspect) respectively the biotic one. This paper discusses the dual character (or structure of individuality) of associations, requiring the introduction of a new
relation frame. Determined by authority and discipline, the political relation frame succeeds
the frames of social intercourse and economic relations, and precedes the frames of justice
and loving care. It qualifies the generic character of any association, founded in that of social
intercourse. Besides, each association has a specific character, distinguishing various types of
associations. These insights shed new light upon the dual character of a state as the guardian
of the public domain. Constituting various networks of human relations, the public domain
does not have the character of a community.

Close

One of the career options Ede Christian University for higher professional education
(CHE) offers is nursing. As a Christian professional school, the ECU provides
learning environments for nursing students to become professionals who
are to exhibit a Christian life style, values and professional ethics. Nursing
graduates of our school in general may have a Christian disposition regarding
major issues in health care like displaying respect for patients, having a correct
attitude, practising informed consent, displaying confidentiality, and avoiding
euthanasia etc. A worrying development for educators, though, is that often
within a year after their graduation these young nursing professionals may
adopt the secularized behaviour predominant in their workplace, even when
that behaviour in some respects contrasts with the values they internalized during
their nursing education. (Fortunately, it can also be noted that later in their
career, the graduates of our school may return to the values and norms they
once learned at school. What on first sight did not seem ‘practical’ to adhere
to in the workplace, some do come to recognize as essential for their own morally
competent performance of their practice). Apparently, the shaping force
of the social context of a professional practice can be stronger than the personal
beliefs young professionals adopt before their graduation.

Close

My view on what I see as the predicament of Christian philosophy in ethics has
been shaped by a number of experiences. I will first share with you some of
these experiences, to give you an impression of the background against which
this article has been written.

Close

Abraham P. Bos and Rein Ferwerda, Aristotle, On the Life-Bearing Spirit
(De Spiritu). A Discussion with Plato and his Predecessors on Pneuma as the
Instrumental Body of the Soul (G. Groenewoud)
Linda Trinkaus Zagzebski, The Philosophy of Religion: An Historical
Introduction (A. Vroom)
Jonathan L. Kvanvig (ed.), Oxford Studies in Philosophy of Religion
(J. de Ridder)
Lambert Zuidervaart, Social Philosophy after Adorno (R. Hayward)

Close

Artikelen

G. Groenewoud, By Way of Introduction

C.S. Evans, Human Persons as Substantial Achievers

C. Yallop, Linguistic Diversity

H.G. Geertsema, Homo Respondens. On the Historical Nature of Human Reason

J.H. Olthuis, Be(com)ing: Humankind as Gift and Call

D. Lyon, Being Human in the “Information Society”

E. Schuurman, Technicism and the Dynamics of Creation

P. Blosser, Reconnoitering Dooyeweerd’s Theory of Man

W.J. Ouweneel, Supratemporality in the Transcendental Anthropology of Herman Dooyeweerd

A. Troost, Toward a Reformational Philosophical Theory of Action

R. van Woudenberg, Is being Human being Rational? Anthropology and Transcendental Philosophy in the Writings of Otto D. Duintjer

Close

A debate is raging in our culture between two ways of understanding what it is to be a person. We are torn between understanding personhood in
metaphysical terms, as a kind of entity, and understanding personhood as anachievement, a status which is attributed to something by virtue of that thing’s activities and/or relationships. On the first view persons are what we are; on the second view persons are something which we must become. I shall term these two ways of thinking about human personhood the metaphysical theory and the achievement theory.

Close

Om ons inzicht in techniek en cultuur aan te scherpen wil ik met een aantal kritische opmerkingen ingaan op het boek Geloven in wetenschap en techniek van E. Schuurman, dat verscheen als deel 15 in de christelijk wijsgerige reeks Verantwoording.
Het boek behandelt de huidige cultuurproblemen, die de auteur persoonlijk raken en wel zo diep dat ik hem de vraag voorleg of ze wel juist zijn geanalyseerd.

Close

The Greek word afi≈n (aiôn) has a wide-ranging meaning as well as a wideranging history: it is most commonly translated as ‘eternity’ but has as its first meaning ‘life’ or ‘lifetime’; it has its place in Greek literature and philosophy, but also in the Greek Bible, where it represents the Hebrew word ‘olâm. In this article I intend to sketch the history of the meaning and interpretation of aiôn from the word’s first attestation in Homer up until the beginning of the Christian era. The expanded version of this study was defended as a doctoral
dissertation, entitled Life Time Entirety: A Study of AIVN in Greek Literature and Philosophy, the Septuagint and Philo, on 7 September 1999 at the University of Amsterdam.

Close

I ask everyone to look more deeply at man, whom Christ has saved in the mystery of His love, and at the human being’s unceasing search for truth and meaning. Different philosophical systems have lured people into believing that they are their own absolute master, able to
decide their own destiny and future in complete autonomy, trusting only in themselves and their own powers. But this can never be the grandeur of the human being who can find fulfillment only in choosing to enter the truth, to make a home under the shade of Wisdom and dwell there. Only within this horizon of truth will people understand their freedom in its fullness and their call to know and love God as the supreme realization of their true self.

Close

Anticipating a future theory of change, this paper comments on the phenomenon of anticipations in Dooyeweerd’s systematic philosophy. The idea that reality itself or human experience of reality has some kind of a layered structure is put forward by several philosophers, but the insight that each aspect refers intimately to the others is uniquely Dooyeweerdian. It concerns an essential property of the structure of the modal aspects, each of which displays a ‘meaning nucleus’, expressive of its original meaning, besides retrocipations and anticipations, referring to the other aspects. Dooyeweerd assigns the
aspects a linear temporal order, hence the distinction between retroand anticipations. In fact, each aspect is considered to be an aspect of time as well as an aspect of being, a mode of human experience, and a principle of scientific explanation.

Close

Artikelen

J. van der Hoeven, Hartstocht en rede

H.W.H. Haaksma, De oorspronkelijkheid en actuele betekenis van H. van Riessen als filosoof van de techniek. Deel I – De oorspronkelijkheid van zijn werk

J.D.Dengerink, Schepping, transcendentie, religie


Kritische studies

J. Stellingwerff, Onverenigbaarheid en evolutie-werkelijkheid

H.M. Keizer, Hellenization and keeping Body and Soul together

Close

Artikelen

R. Kuiper, Christelijke geschiedbeschouwing als duiding van traditie

A. Tol, Time and Change in Vollenhoven

K.A. Bril, A Comparison between Dooyeweerd and Vollenhoven on the Historiography of Philosophy

A. Troost, Normativiteit II


Kritische studies

J.D. Dengerink, Overheid en normhandhaving

G. Groenewoud, Johannes Duns Scotus in het middelpunt

Close

When parents see their children’s problems as opportunities to build the relationship instead of as a negative, burdensome irritation, it totally changes the nature of parent-child interaction.... When a child comes to them with a problem ... their paradigm is, “Here is a great opportunity for me to really help my child and to invest in our relationship.”... [S]trong bonds of love and trust are created as children sense the value parents give to their problems and to them as individuals (Covey 1989: 203).

Many of us will know the scenario: sitting peacefully in a chair after a hard day’s work, reading a novel and listening to some music, when in comes a teenager with a tale to tell, perhaps a burden to share. Our relaxed restfulness is interrupted, a problem is presented: how do we respond? Parents such as Covey describes focus on building the bonds of trust: they choose to know the situation as ethically-qualified; they are responsive to the “pedagogical moment” (Van Manen 1991). While entering empathically into their child’s concerns, they continue to attend to the norms of faithfulness that obtain in such a situation with a special force.

Close

Hippolytus of Rome on Aristotle’s definition of the soul. His work Concerning the Soul is obscure. For in the entire three books [where he
treats of his subject] it is not possible to say clearly what is Aristotle’s opinion concerning the soul. For, as regards the definition which he furnishes of soul, it is easy [enough] to declare this; but what it is that is signified by the definition is difficult to discover. For soul, he says, is an entelecheia of a sôma physikon organikon; [but to explain] what this is at all, would require a very great number of arguments, and a lengthened investigation.

Close

inleiding aangekondigd. Ik hoop dat mijn verkenning van het verschijnsel informatisering en van de grenzen die het recht daaraan stelt, voor u even spannend is als voor mij. Informatisering is een verzamelbegrip. Ik zal proberen het nader te omlijnen: Hoe kan het worden omschreven? Valt informatisering nader te kwalificeren door verschillende aspecten eraan te onderscheiden of door haar te plaatsen in een sociale context? Modelleert informatisering onze werkelijkheid? Zo ja, is dat goed of verkeerd? Hoe kan informatisering worden benaderd vanuit het recht? Welke grenzen stelt het recht? U mag van mij niet verwachten dat ik de grenzen van het recht ga trekken. Niet de grenzen, hooguit grenzen. Nog liever wil ik spreken van bakens, juridische bakens. Bakens markeren de route, maar leggen die niet vast. Bakens kunnen verboden inhouden, maar ook opdrachten. Bakens kunnen ook signalen geven dat iets is toegestaan: het moet niet, het mag. Met u wil ik op zoek gaan naar juridische bakens bij informatisering. Niet zozeer naar vaststaande, geldende bakens, maar naar mogelijke bakens. Anders gezegd: niet de geldende rechtsregels, maar de rechtsbeginselen die eraan ten grondslag liggen, zijn het doel van onze zoektocht.

Close

Dit boek geeft zijn geheimen niet gemakkelijk prijs. Misschien is het snel toegankelijk voor lezers die tot de eigen kring van de auteur behoren, maar ik heb me toegang moeten verschaffen. Ik bedoel: wat het boek beoogt heb ik pas geleidelijk ontdekt. Ik heb het moeten lezen alsof het een detectiveverhaal was. Natuurlijk had ik me veel moeite kunnen besparen als ik met het laatste hoofdstuk was begonnen. Maar dat doe je niet bij een detective. Ik heb het bladzijde voor bladzijde gelezen en van mijn leesproces ga ik nu verslag doen. Op dat verslag zullen dan wat kritische overwegingen volgen. Mijn lezen begon bij de titel: De aantrekkingskracht van het midden. Een aantrekkelijke titel, vond ik. Daarmee was ik al op het verkeerde been gezet. Als ik een titel aantrekkelijk vind, is dat een positieve waardering (Pas op blz. 252 staat onomwonden dat de aantrekkingskracht van het midden peioratief bedoeld is. Maar daar ben ik nog niet). De ondertitel hielp me niet verder. Filosofische boeken hebben veelal een dergelijke ondertitel.

Close

Close

Within the movement of reformational philosophy much attention has been given to the topic of time. Dooyeweerd initiated the discussion in the mid-30’s with his first publications on this topic. What turned out to be most challenging was not so much his treatment of time as such—e.g. his distinction
between “cosmic time” and “modal time”—but the anthropological implication of the supra-temporality of the heart that transcends the temporal
human functions of body and mind. Vollenhoven long remained in the background of this debate, at least in its printed form, though it is common knowledge that he did not share this implication as regards the human heart. Only when he relinquished his leadership role in the Association for Calvinistic
Philosophy in 1963 did he feel free to express himself more openly on matters in which he differed with Dooyeweerd. In that year Vollenhoven
gave three lectures on the topic of time. Five years later, in 1968, he reviewed the topic again. The material of these lectures has recently been published.3 It is now possible, despite the somewhat fragmentary character that such lecture notes usually have, more or less to reconstruct Vollenhoven’s view and
to assess its chief points of difference with Dooyeweerd. However, this whole topic is too broad to be treated adequately within the confines of one article. Therefore I shall limit myself to the first step of such a discussion and concentrate on reconstructing Vollenhoven view of time, or rather offer an
interpretation of that view, on the basis of his later thought. The scattered remarks about time found in Vollenhoven’s earlier work will also be brought to bear. The main trend of the ensuing discussion is therefore expository and constructive.

Close

Close

1. Aanleiding: ‘verhaal’ of ‘geschiedenis’, 2. Nieuwe aandacht voor de mythen, 3. Definitie van mythen moeilijk of zelfs onmogelijk? 4. Eerste benadering, 5. Mythe, mythologie en mythenkunde, 6. Mythen dragen openbarings- en geloofskarakter, 7. Echte religie, 8.
Godsdienstfilosofie, 9. Openbaring en karikatuur, 10. Mythe als pseudo-openbaring en als ontspoord geloof, 11. Reformatorische godsdienstfilosofie gewenst, 12. Mythisch tijdsbesef, 13. Mythisch beleven van de schepping aller dingen, 14. Cyclisch of lineair? 15. Mythisch tijdsbesef in de Bijbel? 16. Tijdstheologie, 17. In Christus zijn, 18. Mythische taal, 19. In Adam gezondigd, 20. Voltijdelijke concentratie in de orde van Melchizedek, 21. De volheid des tijds, 22. Mythen en de ontmythologisering van de Bijbel, 23. Mythe, mystiek en metafysica, 24. Verhaal of geschiedenis? 25. Drieërlei geschiedenis in twee dimensies, 26. De geestelijke dimensie van alle geschiedenis, 27. Levensbeschouwing, 28. Christus, de geschiedenis en de waarheid, 29. Historische waarheid en de volheid der waarheid, 30. Verschillende soorten van literatuur, 31. Openbaringsmythen.

Close

Close

Dr. W. Elgersma-Helleman heeft in een uitvoerig artikel haar reflecties naar aanleiding van mijn boek Geboeid door Plato vastgelegd. Het stuk bedoelt niet een recensie van het geschrift in kwestie te leveren, maar een bijdrage te zijn aan de discussie over Plato en het christelijk platonisme, gekleurd door de ervaringen van de schrijfster in Rusland, waar zij en haar echtgenoot doceren aan de Staatsuniversiteit van Moskou. Plato en de kerkvaders verdienen het, dat ze vanuit verschillende hoeken besproken en belicht worden. Maar dr. Elgersma had misschien toch liever geheel onafhankelijk haar eigen betoog moeten opzetten. Nu lijkt ze haar gedachten te ontwikkelen naar aanleiding van het werk van een andere auteur, zonder werkelijk in te gaan op de kwesties die die auteur had aangemerkt als de voor hem centrale punten.

Close

De bijdrage van Sander Griffioen aan de OU-cursus Cultuurfilosofie vanuit levensbeschouwelijke perspectieven draagt de korte maar krachtige titel ‘Samenleven’. Daarmee wordt aangegeven dat het onderwerp van de beschouwing de samenleving ofwel het sociale fenomeen als zodanig is. Het gaat derhalve niet zozeer om meer speciale kwesties inzake de inrichting of organisatie van het samenleven zoals die bijvoorbeeld in de rechts-, de politieke of de managementfilosofie rond de thema’s rechtsstaat, democratie, vrije markteconomie en dergelijke aan de orde zijn. Ook daar spelen maatschappijvisies op zijn minst indirect en op de achtergrond een rol. In het stuk van Griffioen gaat het expliciet om die kijk op het samenleven zelf. De leidende vraag is met andere woorden hoe het sociale fenomeen als zodanig nader moet worden begrepen en wat de betekenis en plaats ervan in het menselijk bestaan is. Conform de opzet van de cursus wordt op die vraag vanuit een bepaalde levensbeschouwelijke invalshoek ingegaan, in dit geval de reformatorisch-christelijke, waarbij tegelijk de overeenkomst maar vooral ook het verschil met de katholieke en de humanistische visie op het samenleven aandacht
krijgt.

Close

Artikelen

J. Hoogland, De uitdrukkingskracht van de transcendentale denkkritiek

J.D. Dengerink, In het krachtveld van het Scheppingswoord. Over de modaliteiten: haar fundamentele verscheidenheid, samenhang en eenheid

J. Klapwijk, Pluralism of Norms and Values: On the Claim and Reception of the Universal

Close

Is er een verschil tussen theologie en filosofie, en zo ja, waarin ligt dat
verschil? Dat lijkt me de kern te zijn van de punten die Johan van der
Hoeven als commentaar naar voren brengt in zijn zeer sympathieke
bespreking van mijn bijdrage aan het cursusboek van de Open
Universiteit. Ik zal proberen duidelijk te maken waarom ik denk dat
dit de kern is, hoewel hij zelf een andere “hoofdvraag” lijkt te
formuleren. Maar eerst twee opmerkingen vooraf.

Close

Close

Close

In de eerste hoofdstukken van vakwetenschappelijke handboeken wordt de lezer vaak met de grenzen van de betreffende vakwetenschap geconfronteerd. Het terrein en de aard van de vakwetenschap worden geschetst en daarmee de plaats van het terrein binnen de werkelijkheid en de betekenis van de verworven kennis. Het is de filosofie eigen dat zij zich in tegenstelling tot de vakwetenschap langdurig ophoudt bij dergelijke grenzen en er regelmatig naar terugkeert. Voor de vakwetenschap betekent nadenken over de grenzen gedwongen oponthoud dat niet tot gewenste resultaten leidt.
Men gaat liever zo snel mogelijk het terrein op om daar onderzoek te doen. De filosofie blijft niet alleen langer stilstaan bij de grenzen, ze beweegt zich vervolgens ook in een andere richting dan de vakwetenschap, de richting van het meer omvattende.

Close

Although the word “indoctrination” in the English language originally had a neutral meaning almost equivalent to educative teaching, it gradually assumed the connotations of coercive teaching and became disassociated from the emerging concepts of democratic education. During this century it finally acquired a derogatory connotation similar to propaganda and brainwashing and came to be regarded as the antithesis of education for life in a democracy. (Gatchel 1972.) McClellan regards indoctrination as a counterfeit of teaching in two crucial senses: (a) While the counterfeit and the genuine forms of teaching share the same properties, they differ in one property that crucially qualifies all the others. (b) Counterfeiting subverts the institution that gives point to the counterfeiting itself. Indoctrination subverts educational institutions in their activity of teaching-andlearning. (McClellan 1976:54)

Close

Artikelen

Discussie I: Pluralisme
Jan Hoogland, Pluralisme: nadere verfijning gewenst
Frans Jacobs, Geen pluralisme zonder levensbeschouwelijke neutraliteit

Discussie II: Kennis
René Munnik, Kennis en transcendentie. Een reactie op Geertsema’s “Kennis in reformatorisch wijsgerig perspectief” vanuit katholiek gezichtspunt
Henk Geertsema, Filosofie en geloof. Een reactie op René Munnik

Discussie III: Politiek
Kees Klop, Repliek op P.B. Cliteur, “De democratische rechtsstaat aan het einde van de geschiedenis”
Paul Cliteur, De democratische rechtsstaat aan het einde van de geschiedenis. Een reactie op Kees Klop

Discussie IV: Samenleven
G.A. van der Wal, Dupliek op S. Griffioen, “Samenleven”
Sander Griffioen, In discussie met G.A. van der Wal

Discussie V: Transcendentie
Johan van der Hoeven, Paul van Tongeren over transcendentie, leven, denken
Paul van Tongeren, Filosofie of theologie. Dupliek in reactie op Johan van der Hoevens repliek

Close

Close

Close

Na de terugblik op hoofdstations en hoofdfiguren in de begripsgeschiedenis zijn we nu toe aan de bespreking van een viertal 19deeeuwse filosofen die een opmerkelijke kentering in het denken over ons tweespan demonstreren. Zoals gezegd, het gaat om Hegel, Marx, Kierkegaard en Nietzsche. Sterk verschillend, ongetwijfeld, ook in de uitwerking van ons thema; maar bij elkaar toch representatief voor de genoemde kentering en van historische betekenis voor onze hedendaagse interesses. Het onderlinge verschil en ieders formaat maken het wenselijk, zelfs onvermijdelijk, eerst elk afzonderlijk in beeld te brengen.

Close

Het ontwikkelen van een cursus ‘Cultuurfilosofie vanuit levensbeschouwelijke perspectieven’, zoals dat door de Open Universiteit enige jaren geleden ter hand is genomen kan beschouwd worden als een even uitdagende als hachelijke onderneming. Uitdagend, omdat het de betrokken auteurs in staat stelde zich nog eens intensief te bezinnen op en expliciet te verantwoorden omtrent de betekenis van levensbeschouwing voor wetenschap, filosofie en cultuur. Hachelijk, omdat alle vragen en problemen voortdurend benaderd kunnen worden vanuit een verscheidenheid aan levensbeschouwelijke invalshoeken. Als men er eenmaal toe gekomen is te erkennen dat levensbeschouwing een belangrijke betekenis heeft voor de wijze van filosoferen en de behandeling van filosofische vragen, dan leidt dit onvermijdelijk tot een verveelvoudiging van perspectieven op alle niveau’s. Er is niet alleen een pluraliteit aan levensbeschouwingen. Nee, bovendien is daarmee eveneens een pluraliteit aan levensbeschouwelijke visies op de pluraliteit aan levensbeschouwingen gegeven.

Close

In het eerste deel van deze studie (PR 57/1992,3-18) zagen we dat de levensbeschouwelijke idee van een normatieve kosmische wereldorde oorspronkelijk een mythische geloofsidee was, die in vrijwel alle grote godsdiensten voorkwam. In de joodse en christelijke tradities werd deze idee in niet-wetenschappelijke zin geloofsmatig, vanuit het Oude Testament verstaan. Temeer omdat de Schrift op dit punt bepaald niet haaks stond op de algemeen gangbare, religieus-heidense publieke opinie, noch in de tijd van Homerus en Hesiodus, noch in de begintijd van het christendom.89 Vervolgens
werden de beide genoemde geloofstradities levensbeschouwelijk, theologisch en wijsgerig verwerkt met hantering van uit het heidendom, voornamelijk uit de Stoa, overgenomen gedachten en denkpatronen.

Close

Close

Een belangrijke en steeds terugkerende vraag in de geschiedenis van het wijsgerig denken met betrekking tot het probleem van het universele en
individuele is: hoe is het mogelijk dat in een wereld van individuele dingen (particularia) gezegd kan worden dat de dingen uniek zijn en nochtans gelijkenis met elkaar vertonen en dus kennelijk niet volstrekt uniek zijn. Hoe kunnen we één en dezelfde eigenschap toeschrijven aan onderscheiden
dingen. Of zoals door sommigen bij voorkeur geformuleerd: Hoe kunnen we één en hetzelfde prediceren van vele onderscheiden dingen. Sommigen
menen dat dit naast het accepteren van particularia ons noopt te spreken over universalia. Naast het spreken over individuele mensen, paarden, bomen,
stenen, rode dingen enz. bestaat er ook iets universeels, zoals mens-zijn, paard-zijn, boom-zijn, steen-zijn, roodheid enz., kortom datgene wat mensen, paarden, bomen, stenen, rode dingen enz. gemeenschappelijk hebben. De realisten zeggen, ondanks alle verschillen, dat universalia niet gereduceerd, niet herleid kunnen worden, tot particularia. De nominalisten aanvaarden, ondanks alle verschillen, alleen individuele dingen in de werkelijkheid, terwijl het universele slechts bestaat in de menselijke geest als woorden (nomina) of als concepten (conceptualisten).

Close

The founders of reformational philosophy, H. Dooyeweerd and D.H.Th. Vollenhoven, each published in short succession, viz. 1949 and 1950, a
voluminous study in the history of philosophy. Whoever reads both works is struck by the remarkable differences in treatment. In this contribution these differences are analysed, but there is also indication of agreement. The article ends with a number of conclusions based on the analysis.

Close

Alvin Plantinga verdedigt een externalistische kentheorie ten aanzien van religieus geloof. In dit artikel beargumenteer ik dat een internalistische benadering meer recht doet aan de manier waarop veel mensen hun relatie ten aanzien van geloven ervaren: geloven gaat vaak gepaard met twijfel, en iemand moet in zijn of haar (on)geloof vaak afwegingen maken tussen argumenten voor en tegen het bestaan van God. In Plantinga’s theorie wordt er aan het metafysische probleem of er al dan niet een God bestaat te weinig recht gedaan, waardoor er tevens te weinig ruimte wordt geboden voor wederzijds respect tussen gelovigen en niet gelovigen.

Close

Hegel’s idea of dialectic has permeated much of our thinking, especially in the guise of a process of development, and hence it is important to understand it. This paper suggests three things. First, there is more agreement between Hegel’s deepest ideas and those of Dooyeweerd than at first might be expected. We find that Hegel is reaching towards what Dooyeweerd takes as his starting point. Therefore, second, applying Dooyeweerd’s ideas can enrich Hegel’s and suggest three fundamentally different types of dialectic. Third, Dooyeweerd’s concept of irreducible aspects provides an explanation of the dialectic process: an engine, and one that has advantages over other proposals. This is illustrated with the development of environmental thinking.

Close

Section 1 reviews the concept of idionomy, the lawful condition for the existence of individual things or events and for their aggregates. Contrary to autonomy, idionomy is a relational concept. It refers to a specific cluster of laws, determining a subjective class of individuals besides an objective ensemble of possible variations. Section 2 summarizes various types of these idionomic clusters, to be distinguished by their primary qualification, their secondary foundation, and their tertiary disposition to be interlaced with other clusters. Section 3 investigates whether a biotic species corresponds to an idionomic cluster as described in Sections 1 and 2. I shall argue that the view of biotic species being natural kinds is not at variance with the standard theory of evolution.

Close

In de vorige jaargang van dit tijdschrift heb ik twee artikelen gepubliceerd over de wijsgerige theologie van de zogenaamde Utrechtse school. Daarop is gereageerd door respectievelijk M. Sarot, G. van den Brink en V. Brümmer. Er zijn drie punten waarop ik de discussie graag kort wil voortzetten: logische consistentie en conceptuele coherentie als norm voor het geloof, het verfijnde realisme, en de eigen aard van de theologie in vergelijking met het concrete geloven. In feite gaat het daarbij steeds om de eigen aard van het geloof.
Daarin ligt ook de reden ruimte te vragen voor deze reactie. Het lijkt mij van bijzonder belang voor de (wijsgerige) theologie dat het concrete geloven op de juiste manier wordt verstaan. Alleen dan kan de theologie dit geloof werkelijk dienen. Dat geldt tegenover het gevaar van versubjectivering van het geloof evenzeer als tegenover dat van verintellectualisering.

Close

Close

De zorgverlening is een sector van de samenleving die vandaag de dag in toenemende mate van karakter lijkt te veranderen. Zo is regionalisering een bestuursfilosofie van de overheid die ertoe leidt dat zorg wordt verleend door seculiere, regionale organisaties in plaats van landelijke organisaties met een levensbeschouwelijke signatuur. Of denk aan de verzakelijking in de thuiszorg, die ertoe leidt dat zorg wordt verleend als losse, inkoopbare pakketjes door diverse zorgaanbieders in plaats van integrale hulp die uitdrukking geeft aan de sociale verantwoordelijkheid van een maatschappelijk georganiseerde groep mensen. Was een levensbeschouwelijk geïnspireerde moraal voor veel van de zorgverlening vanouds een belangrijk organisatieprincipe, nu lijkt er in de liberale samenleving te moeten worden uitgegaan van algemene, levensbeschouwelijk en moreel neutrale principes.

Close

Ondanks het door Kroes gemelde en in de inleiding aangegeven feit dat op de Burndy Library conferentie in 1973 de meeste deelnemers het lineaire model, waarin techniek als toegepaste natuurwetenschap wordt gezien, afwezen, stelt G. de Vries in 1989 in een artikel in Kennis en Methode dat dit model nog steeds het gangbare beeld is.33 Daarin “wordt de weg van een wetenschappelijke vinding naar het uiteindelijke gebruik in een aantal stappen voorgesteld. Om te beginnen wordt in fundamenteel onderzoek de natuur bestudeerd. Hier legt men de feiten bloot en onderzoekt men de mogelijkheden van ingrijpen die de natuur ons biedt. In een aantal volgende stappen worden vervolgens deze mogelijkheden op maat gesneden en omgevormd tot daadwerkelijk geproduceerde en bruikbare produkten. Elk van de stappen vindt plaats binnen een gemakkelijk te identificeren institutie [..]” (p. 280). Maar hij stelt vrijwel onmiddellijk daarna de vraag of dit wel klopt en richt voor de beantwoording van deze vraag de aandacht op het verleden om te kunnen schetsen hoe een nieuwe techniek wordt geïntroduceerd.

Close

Hoewel in de laatste jaren sterk de nadruk is gelegd op de “autonomie” van het geschrevene ten opzichte van de schrijver en diens belevingswereld, wil deze auteur graag beginnen met een persoonlijke betuiging van erkentelijkheid. Een mens is toch wel zodanig verbonden met een geesteskind dat hij lang bij zich gedragen heeft, dat hij de aandacht en de grondigheid die uit de hiervoor geplaatste reacties spreekt, alleen maar in hoge mate kan waarderen. Hij heeft ze ervaren als toonbeelden van “ontmoeting”. De verschillen tussen de drie reacties laten nog eens zien dat ontmoeting verre van monotoon is. Juist ook die verschillen vond ik leerzaam. Bij de opzet van mijn repliek wil ik aan de diversiteit zo goed mogelijk recht doen door de reacties stuk voor stuk te bespreken. Af en toe zal een “intertekstuele” opmerking wenselijk of onvermijdelijk zijn. Overigens vrees ik dat binnen het bestek van deze repliek niet voldoende ingegaan kan worden op alle vragen en tegenwerpingen.

Close

Behalve onze volledige erkenning dat in het Stoïcisme een duidelijke herinnering ligt aan Gods overmachtige openbaring van zijn scheppingsorde, is ook met waardering te melden dat de Stoa een sterk besef heeft gehad van een onder de oppervlakte van het actieve leven gelegen diepere dimensie van de zogenaamde zedelijke deugden. Zelf spreek ik (althans in wetenschappelijke context) liever van ‘disposities’, de eerste onderlaag in de structuur van de concrete menselijke activiteiten.De genoemde stoïsche gedachte is van belang in het licht van de latere ontwikkelingen van de praxeologie, met name in de zogenaamde goederenethiek, plichtenethiek of verantwoordingsethiek. ‘Gezindheidsethiek’ in diverse wijsgerige stromingen kon daarbij aanknopen. Dit was inderdaad een bij de Stoa positief te waarderen voortzetting van een reeds bestaande Sokratische, Platonische en Aristotelische traditie. Het is een goede weerstand tegenover elke tot de oppervlakte van het handelen (de zogenaamde uitwendige handeling) beperkte visie, die dit oppervlakte-niveau, deze boven- of buitenkant, abstraheert, verzelfstandigt en overschat. Een denken in deze trant van wetticisme en activisme, van formalisme, legalisme en
verjuridisering van de moraal, is met de reformatorische wijsbegeerte te weerstaan vanuit haar analyse van de dieptedimensies in de actstructuur: acten, disposities, ethos en centraal-religieuze worteldimensie in het menselijk hart.

Close

At the time when Scheler, Plessner, and Gehlen are credited with having founded anthropology as a separate branch of philosophy, Herman Dooyeweerd
deserves the merit of having created a total view (Gesamtanschauung) of the human person on the basis not of a humanistic but a Christian
cosmology.2 He was deeply conscious of the fact that philosophy as such is not capable of fathoming the essence of humankind. Philosophy, in his
opinion, is bound to the temporal horizon, while the human ego transcends this horizon. The philosopher acquires a view of this ego only in its relation to
God. Since this relation is religious in nature, the knowledge of self is also religious in nature. This true self-knowledge is effected by the revelation of
God’s Word in the heart, the religious centre of human existence, through the power of the Holy Spirit. Dooyeweerd’s anthropology is therefore a
transcendental anthropology, founded as it is on this transcendental critique of theoretical thought. In this transcendental critique the point of synthesis of theoretical thought is not found in some transcendental logical ego, in the sense of Immanuel Kant, but in the transcendent-religious ego of the human
person.

Close

The aim of this paper is to investigate the transition in natural science from the search for the essence of matter to the search for the laws to which matter is subject. Starting about 1600, this transition meant a change of perspective, the introduction of a new metaphysical view of the world. A scientific worldview has at least four components, its ontology, epistemology, logic and heuristic, which I shall discuss with respect to the idea of natural law.

Close

Close

Het ligt in de bedoeling in deze bijdrage enkele dieptepeilingen te doen terzake van de in de titel aangegeven noties, welke alle, zij het niet steeds onder deze benaming, een rol hebben gespeeld in het westerse denken sinds de Griekse oudheid. Onder schepping verstaan we een niet te door-gronden oorsprong en fundament van alles wat bestaat. We stuiten daarbij op een ‘laatste’ of een ‘eerste’, waarachter we niet kunnen terugvragen en
dat niet nader analyseerbaar is, zij het dat wij daarvan ook wijsgerig wel weet mogen en kunnen hebben en wel in de vorm van een verwijzende idee.
Transcendentie en transcenderen zijn het beste te vertalen als te buiten of te boven gaan. Daarin gaat het nog om een zeer formele aanduiding van standen van zaken. De kernvraag die ons in haar beantwoording moet verder helpen is: Wie/wat transcendeert wie/wat?

Close

Klop snijdt in zijn eind 1993 aan de Rijksuniversiteit ter Leiden gepresenteerde dissertatie een uitermate actuele en belangrijke zaak aan. In de ondertitel
formuleert hij deze als ‘Noodzaak èn onwenselijkheid van overheidsinvloed op normen en waarden.’ We worden hier herinnerd aan de discussie die zich ontwikkeld heeft rondom de oproep van vroegere ministers Van Agt tot een ethisch réveil en Hirsch Ballin om ook in de politiek normen en waarden een centrale plaats te geven. Het is een probleem, dat om gedegen doordenking vraagt. ‘Noodzaak èn onwenselijkheid”: is hier sprake van een reële of een schijnbare tegenstelling?

Close

De moderne geschiedwetenschap worstelt sinds haar ontstaan in de 19de eeuw met het probleem van het historisme. De resultaten van de moderne
geschiedwetenschap werden aan het begin van de vorige eeuw met enthousiasme begroet en deden een ongekend grote belangstelling voor het verleden ontstaan. De ‘nieuwe’ historische methode, die bestond in een positivistische, empirisch-analytische aanpak, bleek in zijn toepassing echter een katalysator van een manifest relativisme in de geschiedwetenschap. De idealistische geschiedfilosofie werd erdoor ontmanteld, maar ook de geschiedenis zelf werd steeds nauwkeuriger en preciezer ontleed. Wat bleef er aan samenhang en betekenis in de geschiedenis over? Het boven dit artikel afgedrukte citaat van Troeltsch geeft de kern van het probleem aan. Het is de historische problematiek van het ‘vergruisde beeld’, zoals J. Romein het eens aanduidde. In dat ‘vergruisde beeld’ is ook alles wat zin, waarde en norm heet in de geschiedenis ontbonden. Het gaat althans schuil achter massa’s feiten die zich maar niet samen lijken te willen voegen in een algemene betekenis.

Close

Close

The notion of societal structural principles is the foundation stone of Dooyeweerd’s social philosophy, and of the political and legal philosophy grounded in it, yet it has so far received little detailed critical analysis or constructive reformulation among reformational scholars. The aim of this paper is the modest one of illustrating the kind of analysis still to be done if the notion is to be put to more constructive use within social theory. I shall say little about the epistemological or methodological implications of the notion, concentrating on its central ontological problematics. I shall do so by discussing the notion with special reference to its specific application to one particular societal structure, namely the state. Part I analyses Dooyeweerd’s general account of the notion of societal structural principles. I identify there a number of critical problems running through the paper, especially: a) the problem of how structural principles secure the internal unity of a societal structure; b) the distinction between the invariant character of societal structural principles, and the variable forms in which they are positivised; and c) the undeveloped link between societal structures and the structure of the human person. Part II illustrates these problems (especially the second) in relation to Dooyeweerd’s account of the structural principle of the state. Part III briefly sketches the direction of a possible reformulation of the notion of societal structural principles in the light of a more fully elaborated philosophical anthropology.

Close

Papers

D. Blomberg, An “Epistemology” of Teaching

A. Basden, Engines of Dialectic

A.P. Bos, Aristotle’s Doctrine of the Instrumental Body of the Soul

M.J. Verkerk, Tussen harmonie en hiërarchie. De positie van de vrouw in de Chinese samenleving

Close

Close

The central theme of this essay concerns the historical character of human nature and especially of human reason. This theme I will develop first of all
by discussing briefly that aspect of the present-day philosophical debate, in which this theme takes pride of place. Thus, in the first section, I will try to show which predicament the participants of this debate face in the defense of their position. In the second section, I will discuss the main ideas of Herman Dooyeweerd’s transcendental critique of theoretical thought. This critique, which Dooyeweerd himself considered to be a Christian critique on the whole
tradition of philosophical thought, is closely tied up with the theme of this chapter. The problem of the historical character of human rationality — or in
the words of Dooyeweerd, ‘the problem of historicism’ — formed for a large part the setting in which he developed his critique. Although I fully accord
with the main thrust of Dooyeweerd’s philosophy and especially endorse that which motivated him in his transcendental critique, there are, nevertheless, elements in his conception which have dissatisfied me for a long time. His critique needs to be revised, in my opinion. In section three, I shall attempt such a revision, by taking as a starting point the idea of the ‘answering nature of humankind,’ an idea which I have worked out elsewhere.

Close

Close

Herman Dooyeweerd’s classical characterization of the meaning-kernel of the economic modality runs as follows:

the sparing or frugal mode of administering scarce goods, implying an alternative choice of their destination with regard to the
satisfaction of different human needs.

My first aim in this paper is to show that Dooyeweerd’s characterization of the meaning-kernel of the economic modality naturally
leads to neoclassical economic theory. In order to do this, I will provide an argument that, departing from Dooyeweerd’s definition
of the meaning-kernel of the economic modality, concludes in a logical reconstruction of (the static case of) neoclassical economic
theory (from now on denoted as NET). The fundamental law of this theory will turn out to be thus, naturally, a formulation of the
fundamental modal law of economics. The second aim of the paper is epistemological since it discusses the methodological problem of the empirical claim of the theory. It is my hope that this discussion will clarify the limits of NET and provide a reply to the objections raised against it by Reformed scholars like Goudzwaard (1980).

Close

Close

Verwijzend naar de Burndy Library conferentie in 1973 schrijft P.A. Kroes in de inleiding tot de ‘proceedings’ van de internationale conferentie over ‘Technische ontwikkeling en natuurwetenschap in de 19e en 20e eeuw’,1 dat tijdens de eerstgenoemde conferentie de meeste deelnemers van mening waren dat de opvatting van techniek als toegepaste wetenschap onjuist was. Technische produkten volgen niet zonder meer lineair uit de beschikbare natuurwetenschappelijke kennis. Een dergelijke zienswijze leidt bovendien snel tot de gedachte dat bij een autonome ontwikkeling van de natuurwetenschap, ook de techniek zich autonoom zou ontwikkelen. Echter, Kroes moet concluderen, dat ondanks alle moeite die men zich sindsdien heeft gegeven om de verhouding tussen techniek en natuurwetenschap te bestuderen en nader te bepalen, hierin bijzonder weinig vooruitgang is geboekt.

Close

“Omdat ik nogal ijdel ben, al camoufleer ik het goed, moet ik dus niet aan memoires beginnen.” Zo opent Henk van Riessen zijn Herinneringen die hij schreef voor zijn kleinkinderen (1990). Opa Van Riessen geeft hierin recht voor z’n raap en eerlijk een beeld van zijn drukke leven. Henk werd geboren op 17 augustus 1911 in Bloemendaal. Zijn vader had er een tuinderij, een boerderij met koeien en varkens, en een groentezaak. Zijn ouders waren met de Doleantie meegegaan. Henk hielp zoals alle negen kinderen zo nu en dan
mee in het bedrijf, maar zijn kracht lag in zijn verstand. Maar hij had een matig geheugen, en hij moest het daarom zijn leven lang vooral hebben van zijn creativiteit. Ondanks de financiële situatie van zijn ouders — die slechts omdat zij in Godsvertrouwen leefden niet zorgelijk genoemd kon worden — mocht hij de Mulo, de MTS, de HBS en tenslotte de Technische Hogeschool in Delft doorlopen. Zoals meer Van Riessens was hij gevat, eigenwijs en trots, maar leefde hij dicht bij de Here. Markant aan hem was zijn onafscheidelijke pijp.

Close

During the past 25 years, the words “theory of action” and “agency theory” have become key-terms in a new branch of philosophy. The themes appear to gain a centrality and influence such that one is led to think that they should cover most of philosophy, including the foundation for all of the human sciences. The number of treatises on human action and on philosophical and special-scientific theories of action is staggering. For the most part inspired by analytic philosophy, the new approach threatens to take over that school’s central place on the stage of international philosophical concern. Having ousted theory of science from that position with an avalanche of analytic studies, analytic philosophy, in turn, is now being overrun by philosophy of action as supposedly suitable basis for the sciences.

Close

Close

Close

Throughout the history of Western philosophy there has been a remarkable consensus that the unique and distinctive feature of human nature lies in the
human capacity to think — that is, to think rationally. Being rational is conceived of as being an essential property of human beings. The Amsterdam
philosopher Otto Dirk Duintjer2 has made an impressive attempt to analyze this dominant intellectual tradition for the purpose of furnishing hints for an alternative conception of what goes into the essence of being human. This alternative is presented not as another, more promising route within, but as a
way out of our Western intellectual cul-de-sac, as Duintjer sees it. In this essay I first want to give a brief exposition of Duintjer’s analysis of our philosophical tradition because, I think, it is worth our serious consideration. Secondly, I will review his alternative for the traditional conception of what it means to be a human being. And thirdly I will discuss the viability of his alternative by comparing it with Dooyeweerd’s transcendental philosophy.

Close

Close

Joris van Eijnatten’s critique of our view of ‘directional pluralism’ touches on matters central to Pluralisms and Horizons. It is a honour to have our book
subjected to such a careful and sensitive reading. Some of the points he raises we want to keep thinking about, but others are so pivotal to our account — as well as, we believe, to Reformational philosophy as a whole — that a prompt answer is called for. Therefore, we welcome this opportunity for a public
response.

Close

Close

Is het nog de moeite waard om het op te nemen voor de transcendentale kritiek van Dooyeweerd? Deze vraag suggereert dat de transcendentale kritiek
wanneer zij aan zichzelf overgelaten zou worden, niet meer te redden is. Dat is misschien wat overdreven, maar één ding is duidelijk: de transcendentale
kritiek is niet onomstreden, zelfs niet onder de meest trouwe volgelingen van Dooyeweerd. En daarin zit iets paradoxaals: het was hem er immers om te
doen met zijn transcendentale kritiek ‘de denkgemeenschap in het avondland’ te herstellen (Dooyeweerd 1941), maar het lukt hem niet eens om de
denkgemeenschap onder gelijkgezinden op dit punt te bewaren. Intentie en werkelijkheid lopen hier dus ver uiteen. Daar zijn verschillende redenen voor. In de eerste plaats lijkt de transcendentale kritiek geplaagd te worden door een tweetal tegenstrijdige uitgangspunten. Kort gezegd komen deze uitgangspunten hierop neer: 1) de transcendentale kritiek poogt aan te tonen dat ieder theoretisch denken uitgaat van religieuze uitgangspunten; het theoretische denken is dus niet neutraal, zelfgenoegzaam of autonoom; 2) het onder punt 1 genoemde kan worden aangetoond door een stringente analyse van de aard van het theoretische denken zelf, zoals het door ieder die zich bezighoudt met wetenschap en wijsbegeerte beoefend wordt. De vraag is nu of het eerste punt niet impliceert, dat het tweede onmogelijk is.

Close

Het is alom bekend in de vaderlandse wereld van theologie en wijsbegeerte dat tussen de twee namen die op dit boek prijken een hechte band bestaat.
Niet alleen hoort de auteur van dit boek tot het selecte gezelschap van geleerden die het werk van de in de titel genoemde denker grondig kennen, hij
verenigt die kennis ook met een diepe eerbied. Antonie Vos steekt zijn hoogachting voor Johannes Duns Scotus niet onder stoelen of banken. In het
woord vooraf zegt hij vol pathos: Tevens druk ik ... mijn persoonlijke bewondering en liefde uit voor de jong gestorven John Duns zelf, de Schotse
en Oxfordse broeder, eenzaam genie bij de gratie Gods in Christus.” Het boek is opgenomen in de serie Kerkhistorische Monografieën, een serie
die figuren en thema’s uit de kerkgeschiedenis van de begintijd tot heden behandelt. In deze reeks worden monografieën opgenomen “die wetenschappelijk verantwoord zijn en leesbaar voor een brede kring van geïnteresseerden.” Dit boek, zo kan men uit de titel afleiden, wil de lezer
informeren over deze denker en, zo blijkt reeds uit het voorwoord, het belang van zijn denken onderstrepen voor de gehele geschiedenis van de theologie en filosofie. Vos is namelijk van oordeel: “Zowel in katholiek als in reformatorisch opzicht vormt het denken van Duns Scotus de spil van de
theologiegeschiedenis” (v).

Close

Close

Close

Future historians will note many parallels between the 1930s and the 1990s in Europe and North America. Both decades appear to be times of dramatic
cultural upheaval and societal transformation. Indeed, many of the battles fought over capitalism, democracy, and cultural modernism in the 1930s have
returned in recent struggles over a global economy, the welfare state, and cultural postmodernism. Hence it may be instructive for contemporary
Christian scholars to revisit the seminal texts of European philosophy in the 1930s. Cultural theorists have long recognized the significance of Martin Heidegger’s essay “The Origin of the Work of Art,” both as a turning point in his own thinking and as a fundamental challenge to modern aesthetics. Presented as lectures in 1935-36 and first published in German in 1950, the essay develops a conception of artistic truth that breaks entirely with Kantian divisions among epistemology, ethics, and aesthetics. Much less recognized, even among his students and followers, is the significance of Herman Dooyeweerd’s discussion of art from around the same time.3 First published in Dutch in 1936 and then revised and republished in English in 1957, Dooyeweerd’s discussion presents a conception of the artwork that reconfigures the Kantian divisions discarded by Heidegger.

Close

Close

Herman Philipse is aan de Rijksuniversiteit te Leiden hoogleraar in de wijsbegeerte, in het bijzonder in de kennisleer en haar ontwikkeling sinds Descartes.
In de bundel: Filosofie aan de grens (voor Theo de Boer) schreef Philipse: ‘Het probleem van de relatie tussen het fysische wereldbeeld en de alledaagse werkelijkheid is mijns inziens het meest fundamentele vraagstuk van de moderne wijsbegeerte’.1 Over die relatie schreef Philipse elders: ‘Common sense en fysica zouden onverenigbaar zijn. Ik noem deze gedachte de onverenigbaarheidsstelling. Deze stelling is in mijn ogen de diepste vooronderstelling van de moderne wijsbegeerte, die ten grondslag ligt aan uiteenlopende problemen zoals dat van vrijheid en determinisme en dat van het bestaan van de
buitenwereld’.2 Hoe een stelling tevens een vooronderstelling kan zijn, legde Philipse niet uit. Is ‘onverenigbaarheids-vooronderstelling’ bedoeld?

Close

Een van de kenmerken van de wijsgerige theologie zoals die in de Utrechtse school wordt beoefend, is de nadruk op een persoonlijk
Godsbegrip. Daarom wordt voor de bijdragen gebundeld in Hoe is uw Naam? Opstellen over de eigenschappen van God geclaimd ‘dat over de eigenschappen van God niet op abstracte wijze wordt gespeculeerd, maar dat zij afgelezen worden uit het persoonlijk handelen van God jegens mens en wereld’. In het artikel ‘Conceptuele analyse en christelijk geloof. Over de wijsgerige theologie in Utrecht’ heb ik
geprobeerd aan te tonen dat deze claim slechts in beperkte mate wordt waar gemaakt.

Close

Europe during the last decade has witnessed a growing interest in the position of minorities in general and of minority languages in particular. This interest undoubtedly bears some connection with the influx of aliens into western Europe, and with the at times exceptionally violent outbreak of ethnic conflicts in some former East Bloc countries. Language plays a vital role in matters of ethnicity and identity. The growing interest of which we speak has found expression in the European Charter for Regional and Minority Languages, which establishes a number of rights related to minority languages.

Close

Close

Close

In zijn verhelderende opstel over De eigen aard van het geloof in de wijsgerige theologie van Vincent Brümmer, gaat Henk Geertsema vooral in op ‘de aard van de geloofskennis zoals die in de Utrechtse school [en met name in mijn geschriften] wordt gezien’ (p. 1). De centrale vraag voor Geertsema is ‘of de wijze waarop Brümmer de kennis die eigen is aan het geloof, opvat recht doet aan het eigen aard van het bijbelse geloof als bepaald door de levende omgang met God’ (p. 1). Twee gezichtspunten zijn hier vooral van belang:’(1) de verbinding van geloofskennis met de praktische levenshouding, die kenmerkend wordt geacht voor het “verfijnd theologisch realisme” van de Utrechtse school; (2) de typering van de wijsgerige theologie als “grammatica van het geloof”‘ (p. 1). In mijn antwoord zal ik vooral
ingaan op Geerstema’s bespreking van het ‘verfijnd theologisch realisme’. Ten aanzien van ‘het grammatica van het geloof’ zal ik
volstaan met een opmerking over Geertsema’s onderscheiding tussen ‘de taal van de wijsgerige theologie’ en ‘die van het concrete geloven of van de Bijbel’ (p. 10). Ik kan hier kort zijn omdat Marcel Sarot in zijn bijdrage uitvoerig op dit punt ingaat.

Close

Articles

J.M. Praamsma, De wet als grens tussen God en de geschapen werkelijkheid. Overwegingen naar aanleiding van de hermeneutische natuurfilosofie
van Helmuth Plessner

J. van der Hoeven, Hartstocht en rede (III, slot)

A. Troost, Nieuw zicht op de mythen. Een actueel onderwerp uit de godsdienstfilosofie

H.M. Keizer, ‘Eternity’ Revisited. A Study of the Greek Word aiôn

E.J. Echeverria, Fides et Ratio. The Catholic and the Calvinist: Prospects for Rapprochement

A.P. Bos, From Russia with Love (for Plato): Reactie

Close

Close

Diverse omstandigheden hebben het schrijven en verschijnen van het in jaargang 62 (1997), nr. 2 aangekondigde slotartikel vertraagd. Ook toen al uitte ik het voornemen de vier denkers die in het tweede artikel besproken waren nog even te groeperen. Zo’n korte groepering lijkt nu, na meer dan twee jaar, des te meer wenselijk. De vier besproken filosofen waren allen, zij het op uiteenlopende wijze, op zoek naar een nieuwe bepaling van de verhoudingen, — niet alleen tussen “Leidenschaft” en “Vernunft”, maar ook tussen “Leidenschaft” als in-zet — meer actief — en als “passio”, in de zin van “lijden”.

Close

Fifty-eight years ago Max Scheler, one of the founders of modern philosophical anthropology, wrote: “Man is more of a problem to himself at the present time than ever before in all recorded history. ... the increasing multiplicity of the special sciences that deal with man, valuable as they are, tend to hide his nature more than they reveal it.”1 In 1944, some sixteen years later, Ernst Cassirer comments that even though “no former age was ever in such a favorable position with regard to the sources of our knowledge of human nature,” we are still looking for a clue which will provide “real insight into the general character of human culture.”2 In his famous 1958 book, Irrational Man,3 William Barrett looked to existentialism to recover the whole and integral, suffering and dying human being from the abstract image of humankind as logical operators dominant in modern philosophy. However, in a new book William Barrett concludes that the concrete human self was not in fact recovered in existentialism and laments its disappearance in modern thought. He talks of the Death of the Soul.4 I would add: and Elimination of the Body.

Close

Het punt dat René Munnik in zijn reactie aan de orde stelt is van fundamentele betekenis. Is het wijsgerig geoorloofd geloof en filosofie zo met elkaar te verbinden als ik dat doe in ‘Kennis in reformatorisch wijsgerig perspectief’, mijn bijdrage aan de OU-cursus ‘Cultuurfilosofie vanuit levensbeschouwelijke perspectieven’? Is het niet beter de argumentatie ‘strikt wijsgerig’ te houden en de filosofie te beperken tot de ‘natuurlijke’ kennis in plaats van een op openbaring gebaseerd geloofsperspectief als uitgangspunt te nemen (vgl. p.28)?1 Ik wil hierover graag enkele opmerkingen maken, in de hoop dat daarmee ook mijn erkentelijkheid voor zijn kritische notities tot uitdrukking komt.

Close

Locke was the first to develop with profundity and defend the thesis that we are all responsible for our believings, and that to do one’s duty with respect to one’s believings one must, at appropriate junctures and in appropriate ways, listen to the voice of Reason. Reason must be one’s guide. Locke had forebears and cohorts in this line of thought; I want not only to concede but to insist on this. Nonetheless, Locke was the great genius behind our modern ways of thinking of rationality and responsibility in beliefs. And Locke’s vision became classic: for many, compelling; by some, contested; by no one, ignored. Locke, on this issue, is the father of modernity. (xiv)

Close

In de OU-cursus presenteert Prof. Dr. H.G. Geertsema de kennisopvatting vanuit reformatorisch wijsgerig perspectief. Daarin wordt uitgegaan van de gedachte dat de werkelijkheid vanuit Gods bedoeling moet worden verstaan; als diens maaksel en als antwoord op diens belofte-bevel. Dat betekent voor de kennis dat overeenkomstig die bedoeling recht moet worden gedaan aan de eigen aard en de kwalitatieve bepaaldheid van de dingen. Deze opvatting fungeert als een kritische toets voor andere kenopvattingen, met name die van Plato en Descartes. In dit artikel zal ik daarop een reactie geven vanuit rooms katholiek gezichtspunt.

Close

Plato has received his share of bad press in this century. A number of significant schools of thought, like existentialism and phenomenology, have openly expressed impatience with Platonic ‘essentialism.’ He has even been blamed for fascism. Perhaps the problem goes back to Nietzsche’s call, at the turn of the century, to be true to the earth, our common mother. His message was
aimed at otherworldly, pious Christians who, with a spiritualism worthy of the Platonists, regarded contemplative thought as the way to truth. Like a doubleedged sword Nietzsche’s call was also directed against metaphysics, dogmatism and intellectualism, the fruits of which he confronted in the weighty tomes for which German scholars then were justifiably renowned. It is not surprising that in the Soviet empire, built on Marxist-Leninist atheism, Nietzsche’s words fell on receptive ears. Not only were philosophers who dared openly to identify themselves as ‘Platonist’ or ‘idealist’ banned, exiled or executed. The teaching of classical antiquity, too, was almost entirely removed from the curriculum; the ancients could be considered only from a highly restricted point of view, via Democritus, Lucretius, or Aristotle.

Close

De gedachte dat ‘de wet de grens vormt tussen God en de geschapen werkelijkheid’ neemt een centrale plaats in in de reformatorische wijsbegeerte. Toch is de betekenis ervan allerminst evident. Hoe moeten we ons God voorstellen als verheven boven de wet, of de werkelijkheid als onderworpen aan de wet? En hoe is het dan gesteld met de relatie tussen God en werkelijkheid? Aan de hand van het werk van Helmuth Plessner wil ik duidelijk maken hoe binnen de schepping wordt geanticipeerd op de verhouding tussen God en de schepping. Ik wil langs die weg proberen de betekenis van de ‘wet als grens’ beter te begrijpen.

Close

Dit artikel richt zich op de achtergronden van de positie van de vrouw in de Chinese samenleving. Veel aandacht wordt gegeven aan de man-vrouwrelatie zoals deze getekend wordt in de Chinese klassieken. Ik concludeer dat de confuciaanse traditie dé bepalende factor is voor de positie van de vrouw. Twee elementen zijn van belang. In de eerste plaats is de man-vrouwrelatie binnen de chinese samenleving relatief onbelangrijk. In de tweede plaats is de manvrouwrelatie sterk hiërarchisch. Gelijkheid van man en vrouw in huwelijk, gezin, kerk en samenleving betekent een breuk met de confuciaanse traditie, die nog steeds springlevend is.

Close

Close

De redactie van Philosophia Reformata heeft een belangrijk project opgezet. Aan de schrijvers van het boek van de Open Universiteit waaraan vertegenwoordigers van verschillende levensbeschouwelijke richtingen hebben meegewerkt, is de mogelijkheid geboden met elkaar in dialoog te treden. De bijdrage van Kees Klop biedt daarvoor om verschillende redenen een uitstekende basis. Ik heb het getroffen met een commentator die de lijn van mijn verhaal voortreffelijk heeft samengevat. We behoeven dus geen tijd te verdoen met het rechtzetten van misverstanden, iets dat doorgaans een belangrijk
onderdeel vormt van reacties. Ik vlei mij een beetje met de gedachte dat Klops sympathieke weergave van de essentie van mijn betoog ook wellicht daarom zo goed geslaagd is, omdat wij putten uit ten dele verwant gedachtengoed. Ik ben namelijk, net als Klop, onder de indruk van het werk van Dooyeweerd. Dat gaat terug op de tijd dat ik als student-assistent verbonden was aan de afdeling Encyclopedie van de rechtswetenschap van de VU bij Prof. H.J. van Eikema Hommes. Laatstgenoemde was, zoals de lezers van Philosophia Reformata bekend is, een leerling van Dooyeweerd.

Close

Artikelen

M.D. Stafleu, Comments on Anticipations

J. van der Hoeven, Hartstocht en Rede (II)

H.W.H. Haaksma, De oorspronkelijkheid en actuele betekenis van H. van Riessen als filosoof van de techniek. Deel II – De actuele betekenis van zijn werk

Close

With their methodical attention to detail, their tirelessness, their immunity to boredom, and their very high speed, all coupled now with reasoning power and information, machines are beginning to produce knowledge, often faster and better — “smarter” — than the human who taught them. By promising (or threatening) to replace man, the computer is giving us a new definition of man, as an “information processor,” and of nature, as “information to be processed.” It is not that we cannot live without computers, but that we will be different people because we live with them.

Close

Close

Close

The title of this article is ambiguous in the sense that it may direct the attention to either (a) theism as a system of beliefs of persons who are referring to particular facts that serve as external grounds for the foundation of theist beliefs (the foundationalist approach) or (b)
to theism as a system of beliefs of persons who are convinced of theism’s truth on grounds that are intrinsic to their belief (the Pascalian approach). Traces of both conceptions of theism can be found in Alvin Plantinga’s thesis of the ‘proper basicality’ of religious belief,
for instance in the distinction between evidence of the ‘on the basis of …’- type and evidence of the ‘inclination’- type. However, these two types of evidence do only lead to doxastic experience. In order to be warranted with respect to a particular knowledge claim, beliefs must be produced by noetic capacities that function properly, i.e. according to their design plan and in contexts that are appropriate to these capacities. This externalist epistemology exerts its greatest power in the criticism of the ‘evidentialist objection to belief in God’. However, it raises a number of objections with respect to its positive account of theism. When every community of thinkers creates its own relevant set of examples in order to establish criteria of proper basicality, does this not lead to skepticism? And, can doxastic experience not be honoured as a proper response to being called by divine discourse and, correspondingly, be seen as the relational foundation of theist belief?

Close

Close

Close

The backdrop against which this paper situates its main theme is the multicultural society. Multiculturalness has become a fact of life, one with which one will have to reckon. The possibility of a multicultural society is ‘proven’ at every corner of our streets where mosques are opened, hindu temples built, also whenever in our class rooms we meet with non-white, non-Christian students — which in my own situation happens more and more. However, there is more to it than mere facts. These days one often hears appeals for a new attitude, a new ethos. The new ethos, it is often said, needs to be geared to and affirm the facts of the multicultural society. For convenience’s sake I shall call this ethos: a pluralist ethos. The problem that this contribution wants to pose is whether such a pluralist ethos is possible.

Close

De ontsluiting van de kosmos, de dynamiek van de schepping, de onrust in ons bestaan doortrekt de systematiek van Dooyeweerd. Zij is wetmatig,
subjectief èn objectief. Zij heeft betrekking op de modale aspecten en op de structuren van de werkelijkheid. We kennen natuurlijke ontwikkeling, de
evolutie zoals beschreven door de natuurwetenschappen, we kennen de beschavingsgeschiedenis van de mensheid, we kennen de artistieke ontsluiting
in de kunsten, we kennen de juridische ontsluiting in de rechtsvorming, we kennen de wetenschappelijke ontsluiting. De ontsluiting is normatief oorzover mensen er een leidende rol in spelen, het script van die rol is de wereldbeschouwing en het middel is de techniek.

Close

In het boek Exodus, hoofdstuk 3, wordt verteld hoe God aan Mozes verschijnt in een brandende braambos. De HEER heeft het lijden van
Israel in Egypte gezien en wil hen daaruit bevrijden. Daartoe wordt Mozes naar de farao gestuurd om tegen hem te zeggen dat hij Israel
moet laten gaan. Met die boodschap moet Mozes eerst naar Israel zelf. Vandaar zijn vraag: wat zullen zij zeggen? Zullen zij mij geloven,
als ik zeg dat ik gestuurd ben door de God van hun vader, van Abraham, Isaak en Jakob? Zullen zij niet vragen: wie is die God? Hoe
is zijn naam? In antwoord daarop spreekt God de bekende woorden: ‘Ik ben die Ik ben.’ Mozes moet tot de Israelieten zeggen: ‘Ik ben
heeft mij tot u gezonden.’ En verder: ‘De HEER (YHWH), de God van uw vaderen, de God van Abraham, de God van Isaak en de God van Jakob, heeft mij tot u gezonden. Dit is mijn naam voor eeuwig en zo wil Ik aangeroepen worden van geslacht tot geslacht.’

Close

In the following I offer several comments on a recent discussion by Sander Griffioen and Richard Mouw on modern pluralism. Pluralisms and Horizons
(Mouw & Griffioen, 1993) is a deceptively small book of wide compass, which for three reasons makes interesting reading. First, the authors have much to
say on one of the current hot-items in Western civilization: pluralism. Second, they take their point of departure in Christian philosophy, and more
specifically in the Reformed tradition. And third, they unite a principled stance based on Christian faith with an openminded readiness to seriously
take issue with many different points of view. Their book is in my opinion worth reading merely as an exemplary exercise in intellectual tolerance. The following offers, then, for what it is worth, a short and limited critique of some aspects of Pluralisms and Horizons. Since I am especially interested in
the history of Christian thought, and since Philosophia Reformata is historically and philosophically rooted in the Reformed tradition, my criticism will
particularly centre on Calvinist (or, if you will, Calvinian) thought. I have two specific objections to the views put forward by Mouw and Griffioen. Both are connected with the idea of “directional pluralism” upon which the authors elaborate; both centre on my contention that the authors fail to appreciate the
nature of modern (Dutch) culture.

Close

In een tweetal artikelen in dit tijdschrift heeft Henk Geertsema aandacht besteed aan de Utrechtse wijsgerige theologie. In het eerste
artikel concentreerde hij zich op de bundel Hoe is Uw Naam?, terwijl hij in het tweede vooral ingaat op het werk van Vincent Brümmer.
De scheiding is echter niet zo strikt; ook in het artikel over Brümmer komt Geertsema veelvuldig over Hoe is Uw Naam? te spreken. In deze reactie wil ik ingaan op Geertsema’s kritiek op de wijze waarop Gijsbert van den Brink en ondergetekende in Hoe is Uw Naam? twee
criteria voor de wijsgerige theologie (consistentie en coherentie) bespreken, en deze reactie concretiseren door de meer theoretische
opmerkingen toe te passen op een voorbeeld dat Geertsema zelf ter sprake brengt, dat van het berouw van God. Daarbij zal ik uitgaan van enkele passages die Geertsema in zijn artikel over Brümmer aan Hoe is Uw Naam? wijdt.

Close

The legacy of Herman Dooyeweerd, that colossus of reformational thinking, presents us not only with the gifts of his systematic genius, but also with the riddles of his unperfected work, which now have become a part of our own unfinished work. Not the least of these riddles and not the least of our
unfinished work confront us in the legacy of Dooyeweerd’s anthropological reflections. As he indicates in the conclusion of his monumental New Critique, all of his previous investigations are nothing but preliminaries that implicitly converge upon the ultimate problems of philosophical anthropology. The question of man, in effect, constitutes the fundamental implicit theme of Dooyeweerd’s philosophy.

Close

De kritische bespreking die collega Koo van der Wal aan mijn hoofdstuk in de OU-bundel heeft gewijd, komt aan helderheid niets tekort. De bedoeling is een spanning aan het licht te brengen: waar in dat hoofdstuk de reformatorische sociale wijsbegeerte uitdrukkelijk aan de orde komt, zou de aanvankelijke brede, ‘hegeliaanse’ behandeling van visies op samenleven een antithetische versmalling ondergaan. Op de plaats waar z.i. het mensbeeld uitgebreid aan de
orde had moeten komen, gaat alle aandacht naar een onderwerp van ondergeschikt belang: de soevereiniteit in eigen kring. Het ontbreken van een antropologische verankering zou dan weer tot gevolg hebben dat de vraag ‘wat samenleven nu eigenlijk is’ blijft zweven: de concentratie op verschillen en conflicten moest volgens hem wel ten koste gaan van wat hij zelf als hoofdzaak ziet: de vraag naar wat mensen samenbindt. Hij erkent wel dat die vraag aan de orde komt, maar acht de uitwerking niet overtuigend. Zo betwijfelt hij of ik een basis heb voor erkenning van mensenrechten.

Close

Close

The prima facie linguistic evidence of everyday experience suggests that human beings are bewilderingly different from each other: adults frequently complain that it is impossible to master a foreign language; indeed, many communities despise languages or dialects other than their own; serious
translation is often a painful struggle, producing results that are felt to be inadequate, even by the translators themselves; and even within our own communities, most of us have had the despairing experience of not understanding a single word of what someone else is saying.

Close

Close

Articles

Ad Vlot en Sander Griffioen, Hendrik van Riessen in memoriam

A.A.M. Kinneging, Het conservatisme: kritiek van de verlichting en de moderniteit

M.D. Stafleu, The Idionomy of Natural Kinds and the Biological Concept of a Species

Gerrit Glas, Heeft het theïsme eigen gronden? Alvin Plantinga over de ‘proper basicality’ van religieus geloof

Sabine Roeser, Great Pumpkins, externalisme en religieuze twijfel Responsie bij de lezing van G. Glas

Bruce C. Wearne, Research Note: the Christian Critique of Phenomenology

Close

Hooglands (vriendelijk getoonzette) commentaar op mijn ‘Pluralisme’ komt hierop neer dat levensbeschouwelijke neutraliteit niet mogelijk is, noch voor de overheid, noch voor de individuele burger. We kunnen geen radicale buitenstaanderspositie innemen tegenover de levensbeschouwing die we erop nahouden. Dat zou een vorm van hybris zijn. Wie niettemin levensbeschouwelijke neutraliteit bepleit en deze identificeert met tolerantie voor de levensbeschouwingen van anderen, pretendeert in feite dat het eigen tolerante standpunt moreel superieur is aan het standpunt van al diegenen die aan hun levensbeschouwing vastgeklonken zitten. Dat is moreel verwerpelijk.

Close

Close

De redactie van Philosophia Reformata heeft aan prof. Brümmer, dr. Sarot en ondergetekende gevraagd te reageren op hetgeen prof.
Geertsema in twee bijdragen aan dit nummer over de zogenoemde ‘Utrechtse school’ in de wijsgerige theologie te berde brengt.
Aangezien het minder gebruikelijk is om als auteurs c.q. redacteuren te reageren op een boekrecensie, gaan onze duplieken vooral in op
het zelfstandige artikel dat Geertsema wijdt aan de theologie van Brümmer. Toch willen we graag ook beknopt reageren op de recensie, die immers de vorm gekregen heeft van een tamelijk uitvoerige ‘kritische studie’, en daarmee toch eigenlijk ook van een
min of meer zelfstandige bijdrage.

Close

In dit artikel wordt een poging ondernomen tot een analyse van het wijsgerige wezen van het conservatisme. Een belangrijke conclusie van de analyse is dat het christelijke denken over mens en maatschappij wezensverwant is aan het conservatisme. Het behoeft dan ook
geen verbazing te wekken dat conservatieve ideeën in politicis eerst en vooral verdedigd zijn door christelijke politici. Historisch gezien is het conservatisme een reactie op de ideeën van de Verlichting en de Franse revolutie. Het grijpt terug op de Philosophia perennis van de
oudheid en de middeleeuwen, met name op het inzicht dat centraal staat daarin, namelijk dat de mens in zekere zin uit de scheppingsorde lijkt te vallen, in die zin dat het goede voor hem een vraag is en hij geneigd is het kwade voor het goede te houden. In de oudheid werd dit gegeven uitgebeeld in de gelijkenis van Hercules op de tweesprong, in de middeleeuws-christelijke traditie in het verhaal van de zondeval. Hieruit volgt dat een innerlijke ommekeer de voornaamste voorwaarde is om orde in de ziel en in de samenleving tot stand
te brengen en te behouden. Stelt men hier tegenover het Verlichtingsdenken, dat ten grondslag ligt aan de twee belangrijkste tegenhangers van het conservatisme, namelijk socialisme en liberalisme, dan ontwaart men een tegengestelde visie op de condition humaine: de menselijke geneigdheid tot het kwade wordt ontkend en daarmee de noodzaak van innerlijke ommekeer. In plaats daarvan komt een sterke nadruk op maatschappelijke hervorming. In het artikel wordt deze transformatie van het denken geanalyseerd en vanuit
een conservatief perspectief gekritiseerd.


Close

Artikelen

M.D. Stafleu, Modelvorming als heuristisch instrument in het wetenschappelijke ontsluitingsproces

J. Chaplin, Dooyeweerd’s Notion of Societal Structural Principles

L. Zuidervaart, Fantastic Things: Critical Notes toward a Social Ontology of the Arts


Kritische studies

J. van Eijnatten, The Language of All the Earth Confounded, or, Directional Pluralism

R.J. Mouw & S. Griffioen, Iron sharpening iron. Exchange on directional pluralism

Close

Artikelen

A.K. Koekkoek, Juridische bakens bij informatisering

S. Griffioen, Is a Pluralist Ethos possible?

C. Ouwendorp, Het probleem van het universele en individuele

J. Stellingwerff, Schets van de filosofie van C.F. von Weizsäcker


Kritische studie

R. van Woudenberg, Onmiddellijke kennis, inferentiële kennis en geloof

Close

Artikelen

M. Sarot, Logica en het berouw van God

G. van den Brink, Geertsema en de Utrechtse wijsgerige theologie

V. Brümmer, Verfijnd realisme en de grammatica van het geloof

Adolfo García de la Sienra, The Modal Laws of Economics


Kritische studie

H.G. Geertsema, Conceptuele analyse en christelijk geloof. Over de wijsgerige theologie Utrecht

H.G. Geertsema, De eigen aard van het geloof in de wijsgerige theologie van Vincent Brümmer

Close

The Christian church had its early development in the Hellenistic, Greco-Roman world and for that reason it can certainly be stated that the church was “Hellenized”. But how should we define this Hellenization? And what should be our judgement of it? The collection of essays entitled Hellenization revisited centers on an important theme.

Close

By way of introduction I want first to distinguish between several types of pluralism; then I want to consider more closely the pluralism of norms and
values in order to formulate, finally, the problem that is central to this essay, the problem of particular versus universal norms.

Close

This research note is penned in honour of Johan Vander Hoeven on his retirement as Editor-in-Chief of Philosophia Reformata. It is to acknowledge his helpful contribution to the critical exposition of phenomenology. I first read his work almost 30 years ago and it challenged me to develop a sympathetic Christian critique of this philosophical movement. This note is to offer some reflection upon the Christian interpretation of phenomeology. In particular, it raises questions about how some famous phrases, one by Dilthey, the other by
Husserl, have been construed.

Close

Close

Een van de meest opwindende ontwikkelingen in de Engelstalig filosofische wereld van de laatste decennia is vermoedelijk wel de herleving van de godsdienstfilosofie. Deze leek begraven omdat de godsdienst zelf, m.n. het Christendom, begraven leek onder een vracht van beschuldigingen, zoals de
neopositivistische negatie van de zinnigheid van godsdienstige taal; of Sartre’s stelling dat de godsdienst de mens van zijn authenticiteit berooft; of de Freudiaanse gedachte dat godsdienst een neurose is; of de Marxistische mening dat de godsdienst de mens vervreemdt van de maatschappelijke erkelijkheid. Voorzover godsdienstfilosofie — laten we zeggen tot in de zestiger jaren — mogelijk leek en werkelijkheid was, dan voornamelijk als
godsdienstkritiek.

Close

Het opstel van Paul van Tongeren is de laatste grotere verhandeling van het driedelige cursusboek. Ik acht het een waardig besluit, zowel wegens het thema als wegens de uitwerking. Die laatste kenmerkt zich door breedte, diepgang en helderheid. Niet verrassend overigens bij een auteur die in zijn Nietzsche-studies, beschouwingen over ethiek en andere onderwerpen dezelfde eigenschappen aan de dag legt.

Close

Een poging om de geschiedenis van een denkwijze door de eeuwen heen, in dit geval die van het schema van “het midden- en middellijkheidsdenken” (p. 252), resp. het “denken in termen van ‘midden’ en ‘bemiddeling’” (p. 227), kritisch in kaart te brengen valt op het eerste gezicht onder het genre Ideengeschichte of history of ideas. Zeker wanneer men ideeëngeschiedenis enerzijds enger, maar anderzijds daarbinnen weer breder opvat dan de invulling die Arthur Lovejoy daaraan gaf in zijn bekende The Great Chain of Being .Het enerzijds betreft de inperking tot het terrein van de filosofie. Het anderzijds raakt hetgeen als idea wordt geaccepteerd. Lovejoy spreekt over ideeën vaak als “unit ideas” en vergt dat deze eenvoudig en ook enkelvoudig zijn. Ik zou in de ideeëngeschiedenis ook ruimte willen maken voor meer complexe filosofische noties, schema’s en zelfs filosofische theorieën. Wel lijkt me dat moet worden vastgehouden aan de eis dat deze ideeën naspeurbaar zijn door filosofische stromingen heen en dat zij bij voorkeur een zekere breedheid vertonen, ook in de zin van toepassing blijken te vinden in meerdere deelgebieden van de filosofie. En hier zij alvast maar genoteerd dat ook Van der Hoeven Lovejoy en diens studie noemt (pp. 234-5).

Close

Toen professor dr. Carl Friedrich, Freiherr von Weizsäcker op 28 juni 1992 tachtig jaar werd, verscheen zijn filosofische hoofdwerk, Zeit und Wissen, een
boek van 1184 bladzijden. Omdat de auteur, die we verder met W. zullen aanduiden, behalve een bekend kernfysicus ook filosoof is en een actief
christen, wil ik wat breder op zijn werk ingaan, mede omdat in Philosophia Reformata nog niet eerder over zijn wijsbegeerte werd gepubliceerd. Daarbij
telt ook dat W. in zijn boek op bladzijde 1149 schrijft: ‘Philosophie, die sich von den Worten der Bergpredigt, von der Erfahrung von Gebet und
Meditation, von der Kreuzigung Jesu und seiner lebendigen Gegenwart bei allen, die ihm zu folgen bereit waren, nicht wesentlich bestimmen läszt, ist
keine heute noch glaubwürdige Philosophie’. In het beschrijvende deel zal ik uit de vele boeken en met name uit Zeit und Wissen uitvoerig citeren, om pas aan het eind een beoordeling te geven.

Close

Close

In het model van de democratische rechtsstaat zijn de twee centrale idealen van de westerse constitutionele ontwikkeling, te weten: rechtsstaat en democratie, ten dele verwerkelijkt, aldus Cliteur (10). Met democratie bedoelt hij een politiek bestel waarin de burgers invloed kunnen uitoefenen op het bestuur van de staat. De burgers gezamenlijk hebben het laatste woord wanneer het gaat om de inrichting van de samenleving, niet enkelingen zoals de vorst of een aristocratische elite. Burger is zij/hij die zowel regeert als geregeerd wordt. Om deze dubbelfunctie te kunnen uitoefenen moeten burgers een minimum aan autonomie, oordeelkundigheid en loyaliteit bezitten (14,15).

Close

The large-scale introduction of information technology understandably raises many questions, especially because this technology affects nearly all of our cultural activities. Lyon’s paper makes this influence abundantly clear and gives good illustrations of it in the fields of labour, education and communication.

Close

Close

Dit artikel is, samen met een nog volgend tweede, bedoeld als aanzet tot een bredere studie. Die studie zal, naar ik hoop, binnen twee jaar voltooid zijn. Ze maakt in zekere mate deel uit van een onderzoeksprogramma dat in uitvoering is aan de Faculteit der Wijsbegeerte van de Vrije Universiteit. Het is nu niet van belang de eigen plaats ervan binnen dat programma nauwkeuriger te omschrijven. Wel kan worden gezegd dat de studie een sterk historische inslag heeft, maar uitmondt in een meer persoonlijke, systematische beschouwing. Dat artikelen met dit thema een plaats krijgen in Philosophia Reformata, behoeft waarschijnlijk weinig betoog. Een tijdschrift dat ontstaan is uit een herbezinning op reikwijdte en functie van “rede”, een herbezinning die ertoe leidde “liefde” als dieptemotief in de werkelijkheid te honoreren, —zo’n tijdschrift lijkt geen ongeschikte plek.

Close

Artikelen

T. Puolimatka, The Concept of Indoctrination

A. van Langevelde, Bilingualism in the Business World in West European Minority Language Regions: Profit or Loss?

P. Blokhuis, Bij de grenzen van verplegingswetenschap


Kritische studie

P. Schouls, Locke, ‘the Father of Modernity’? A Discussion of Wolterstorff’s John Locke and the Ethics of Belief

Close

De werkverdeling met Willem de Jong is zodanig dat ik in het midden
van De aantrekkingskracht van het midden mag beginnen: bij Hegel. Mijn
beschouwing opent met de typering van de interpretatie die Johan
van der Hoeven biedt als op de wijze van Kierkegaard. Daarop volgt een
karakterisering van de wijze waarop hij de geschiedenis van de
filosofie beoefent, geplaatst binnen het bredere kader van de
Faculteit der Wijsbegeerte van de VU.1 Het kritische gedeelte van
mijn beschouwing begint in de paragraaf die als titel heeft ‘Uit het
centrum verdreven’. Vanaf dat punt blijven de gedachten die ik formuleer cirkelen rond de vraag naar de zin van de geschiedenis der wijsbegeerte; en ook: hoe ons filosoferen op die zin betrokken kan blijven.

Close

Artikelen

R. van Woudenberg, Inleiding

H.H. Berger, Kritische Studie

S. Griffioen, Het bedreigde midden

W.R. de Jong, Een geschiedenis van het mid-denken. Ideeëngeschiedenis of toch niet?

J. van der Hoeven, Repliek

A. Troost, Normativiteit III

Close

Articles

M.D.Stafleu, The Idea of Natural Law

Bart Cusveller, Geloof in zorg, zorg in geloof: Een wijsgerige analyse van het zorgbegrip in verband met levensbeschouwing en zorgverlening


Critical studies

Henk G. Geertsema, Nog eens: De Utrechtse school en de eigen aard van het geloof

Johan Stellingwerff, Wat is technicisme precies? Kritische notities bij E. Schuurman, Geloven in wetenschap en techniek

Wendy Elgersma Helleman, Reading Plato for the 21st Century Reflections based on A.P.Bos, Geboeid door Plato: Het christelijk geloof bekneld door het glinsterend pantser van de Griekse filosofie

Close

Wanneer wij het leidend motief in Dooyeweerds systematisch-wijsgerig werk proberen te ontdekken, stuiten wij op het beginsel van de soevereiniteit in
eigen kring. Het is bekend, dat G. Groen van Prinsterer als eerste de term ‘soevereiniteit in eigen kring of, juister, ‘soevereiniteit in eigen sfeer’ heeft gebruikt. Hij wilde daarmede in het bijzonder de onderlinge onafhankelijkheid van kerk en staat aanduiden. A. Kuyper heeft deze term van Groen overgenomen. Deze kreeg bij hem echter een veel bredere, kosmische betekenis. Zo sprak hij van de gebieden van de natuur, het persoonlijk leven, het huisgezin, de wetenschap, de kerk, het denken, het geweten, het geloof, waarvoor God, de soevereine Schepper, Zijn wetten heeft gesteld en welke alle staan onder eigen ‘overhoogheid’. Hij heeft echter soevereiniteit in eigen kring als beginsel, zij het meer intuïtief dan systematisch, vooral ontwikkeld in zijn beschouwingen over de menselijke samenleving.

Close

Close